Whakapuakitanga Ōkawa 1
E whakaako ana te Paipera me te Pukapuka a Moromona, nā, ko te piri ki te hoa rangatira kotahi te tikanga mārena o te Atua ki te kore Ana whakapuaki kē (tirohia 2 Hāmuera 12:7–8 me Hākopa 2:27, 30). Whai muri iho ana i tētahi whakakitenga ki a Hōhepa Mete, ka whakapūmauhia te tikanga o te mārena ki ngā wāhine tokomaha ki waenganui i ngā mema o te Hāhi i roto i ngā tau 1840 (tirohia wāhanga 132). Mai i ngā 1860 ki ngā 1880, i whakatakotoria iho e te kāwanatanga o ngā Whenua Tōpu kia kaua e whakaaehia e te ture tēnei mahinga whakapono. Nāwai rā ka whakamanaia ēnei ture e te Kōti Teitei Rawa o Amerika. Whai muri iho i te whiwhinga ki tēnei whakakitenga, ka whakaputaina atu e Tumuaki Wiriwha Wuruwha te Whakapuakitanga e whai ake nei, he mea whakaae e te Hāhi hei mea whai mana, ā, hei mea whai here i te 6 o Oketopa, 1890. Nā konei puta ai te whakamutunga o te mahi mārena ki ngā wāhine tokomaha i roto i te Hāhi.
Ki te hunga e tika ana:
Kua tukuna mai ngā pānuitanga i roto i ngā niupepa mō ngā take tōrangapū, mai i Pā Tote, ā, he mea kua tāngia whānuitia, nā konei kī mai ai te Kōmihana o Ūta, i roto i tā rātou pūrongo inātata nei ki te Hekeretari o te Kāwanatanga, e mea ana kei te whakamanahia tonutia ētahi mārena hoa wāhine tokomaha, ā, kua neke atu i ngā mea whā tekau o aua momo mārena i Ūta mai i tērā Hune, i roto rānei i te tau kātahi anō ka hori, waihoki, kua whakaakona whānuitia e ngā rangatira o te Hāhi i roto i ngā kauhau tūmatanui, ā, kua akiakina, ā, kua tautokona e rātou te whakamahinga tonutanga o te mahi mārena ki ngā wāhine tokomaha—
Nō reira, māku, i te mea ko au te Tumuaki o Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei, ka mea, i runga i te āhuatanga pono, e whakapuakina ana, nā, he whakahē teka ēnei. Kāore e whakaakona ana e mātou te mārena hoa wāhine tokomaha, te mārena rānei ki ngā wāhine tokomaha, kāore e whakaaehia kia tomo atu tētahi ki roto ki tēnei mahinga, ā, e whakakāhore ana ahau i te kōrero e mea ana kua whā tekau, he aha rānei ngā mārenatanga wāhine tokomaha kua whakamanaia i aua wā i roto i ō mātou Temepara, i tētahi atu wāhi rānei o te Rohe nei.
Kua whakamōhiotia mai tētahi mahinga, i reira mea ai ngā tāngata kua whakamanaia taua mārenatanga i roto i te Whare Hoatutanga Tapu, i Pā Tote, i te Kōanga o te 1889, engari kāore anō aku mōhiotanga e pā ana ki te tangata nāna taua mārena i whakahaere; ko ngā meatanga i konei, he mea whakahaere i tua atu i tāku i mōhio ai. Nā, hei utu mō tēnei whakapae taunaki kore, kua turakina wawetia iho te Whare Hoatutanga Tapu, he mea nā taku whakahau.
Ki te mea ka whakamanaia ngā ture e te Kongokirihi e whakakāhoretia ana ngā mārena hoa wāhine tokomaha, ko aua ture kua whakapuakina ake hei mea tika e te kōti whakatau whakamutunga, kei te whakapuaki au, nā, e hiahia ana ahau kia noho i raro i aua ture, ā, kia whakahaerehia i runga i tōku mana i runga i ngā mema o te Hāhi e whakahaerehia nei e au kia pērāhia anōtia rātou.
Kāore tahi he mea i roto i aku whakaakoranga ki te Hāhi, ki aku hoa mahi rānei, i te wā i kōrerotia ake nei, e taea ana te whakaaro tika he mea whakakaha, he mea akiaki rānei i te mahi mārena wāhine tokomaha; ā, i ngā wā i whakamahia e tētahi Erata o te Hāhi ētahi kupu e tautoko ana i tētahi o aua whakaakoranga, kua kohetea wawetia ia. Ā, kei te whakapuaki au, nā, ko tāku ki ngā Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei, kia kaua e toro atu ki ngā mārenatanga kāore e whakaaehia ana e te ture o te whenua.
Wiriwha Wuruwha
Tumuaki o Te Hāhi o Ihu Karaiti
o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei.
Nā Tumuaki Rōreno Nō te mea e whai ake nei:
“I tautoko ana ahau, nā, i te mea ko Wiriwha Wuruwha te Tumuaki o Te Hāhi o Ihu Karaiti o te Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei, ā, te tangata anake i runga i te whenua i tēnei wā pū anō e mau nei ngā kī o ngā tikanga tapu o te hīri, e whakapono ana mātou ko ia te mea whai mana nā tōna tūranga kia tonoa iho tēnei Whakapuakitanga kua pānuitia i konei, ā, kua tohua ko te 24 o Hepetema, 1890, ā, e tautokona ana e mātou tana whakapuakitanga e pā ana ki te mārena wāhine tokomaha, i te mea kua hui tahi mai nei te Hāhi i tētahi Huinga Whānui, ā, he mea whai mana, ā, he mea whai here tēnei.”
Pā Tote, Ūta, Oketopa 6, 1890.
He kaponga nō ngā Kauhautanga e Toru nā
Tumuaki Wiriwha Wuruwha
E Hāngai ana ki te Whakapuakitanga
E kore rawa te Ariki e tuku i ahau, i tētahi atu rānei e tū ana hei Tumuaki o tēnei Hāhi kia whakakotiti i a koutou. Kāore tērā i tēnei rautaki. Kāore e hāngai ana ki te hiahia o te Atua. Mehemea ka ngana au kia pērā, kua tangohia atu au e te Ariki i tōku tūranga, ā, ka pērāhia e Ia ngā tāngata katoa e ngana ai ki te whakakotiti i ngā tamariki a te tangata mai i ngā tohutohu a te Atua, ā, mai i tō rātou haepapa. (te Huinga Whānui ā-Ono Marama o te Hāhi, Mane, 6 o Oketopa, 1890, Pā Tote, Ūta. I pūrongotia i te Deseret Evening News, Oketopa 11, 1890, p.2.)
Kāore he aha ko wai e ora, ko wai rānei e mate, ko wai e karangatia rānei hei arataki i tēnei Hāhi, me matua ārahi e ia i runga i te whakaawenga o te Atua Kaha Rawa. Ki te kore rātou e mahi pērā, kāore rawa e taea e rātou te mahi. …
Kua whiwhi au i ngā whakakitenga inātata nei, ā, he mea tino whakahirahira ki ahau, ā, ka whāki atu au ki a koutou he aha tā te Ariki i mea mai ai ki ahau. Tukua au kia kumea ō koutou whakaaro ki te mea e kīa nei ko te whakapuakitanga. …
Kua kī mai te Ariki ki ahau kia uia atu ngā Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei tētahi pātai, ā, i kī mai anō Ia ki ahau, nā, mehemea ka whakarongo mai rātou ki tāku e kī ai ki a rātou, me te whakautu i te pātai i uia atu ai rātou, he mea nā te Wairua me te mana o te Atua, ka rite tonu tā rātou whakautu, ā, ka rite tonu tō rātou whakapono e hāngai ana ki tēnei take.
Ko te pātai tēnei: He aha te huarahi whai mātauranga ake hei whainga mā ngā Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei—ki te haere tonu te mahi mārena ki ngā wāhine tokomaha, e whakahē mai ana ngā ture o te whenua ki a ia, me te hunga ono tekau miriona, ā, ko te utu, arā, ko te murunga me te ngaronga o ngā Temepara katoa, me te aukatitanga o ngā hoatutanga tapu katoa i reira, mō te hunga ora me te hunga mate, me te mauheretanga o te Tumuakitanga Tuatahi me te Tekau Mā Rua me ngā upoko o ngā whānau i te Hāhi, me te murunga o ngā taonga ake o te iwi (ko aua tāngata katoa te hunga e whakaae kia aukati i taua mahinga); e ū rānei ki te ture nō muri i ngā whakamamaetanga kua pā mai nā tā rātou ū ki tēnei tikanga, ā, mā konā mahue ngā Poropiti, ngā Āpotoro me ngā matua i te kāinga, kia taea ai e rātou te tohutohu i te iwi me te aro ki ngā haepapa o te Hāhi, me te mahue hoki ngā Temepara ki ngā ringaringa o te Hunga Tapu, kia taea ai te aro ki ngā tikanga tapu o te Rongopai, mō te hunga ora me te hunga mate?
I whakaatu mai te Ariki he mea nā te whakakitenga he aha pū ngā mea e puta ai ki te kore e aukati i tēnei mahi. Mehemea kīhai mātou i aukati i tērā, kāore he take ōu ki … ki ēnei tāngata i tēnei temepara ki Rōkana; nā te mea ka aukatia ngā tikanga tapu katoa puta noa i te whenua o Hīona. Kua pārāwera haere te rangirua puta noa i Iharaira, ā, kua whakamauheretia ngā tāngata tokomaha. Te tikanga kua tau iho tēnei raru ki runga i te Hāhi katoa, ā, kua meinga tātou kia aukatia tēnei mahinga. Nā, ko te pātai kē, mehemea e tika ana kia aukatia tērā i tēnei āhuatanga, i te āhuatanga rānei kua whakakitea mai nei e te Ariki, ā, kia waiho ō tātou Poropiti me ngā Āpotoro me ngā matua hei tangata herekore, me ngā temepara ki ngā ringaringa o te iwi, kia hokona ai te hunga mate. He tokomaha kua whakaputaina kētia mai i te whare herehere i roto i te ao wairua e tēnei iwi, ā, ka haere tonu te mahi, ka mutu rānei? Koinei te pātai e whakatakotoria iho e au ki mua i ngā Hunga Tapu i ngā Rā o Muri Nei. Māu anō e whakawā mō koutou ake anō. Kei te hiahia ahau kia whakautua e koutou anō. E kore au e whakautu; engari ko tāku e mea atu nei ki a koutou, koinei te āhua pū anō kua tau iho ki runga i a tātou mehemea kīhai i whāia tēnei huarahi.
… i kite au he aha pū ka pahawa ake mehemea kīhai i meatia tētahi mea kē. Kua roa e tau ana tēnei wairua ki runga ki ahau. Engari kei te hiahia kia kōrerohia tēnei: Kua tika me i riro atu ngā temepara katoa i ō tātou ringaringa; te āhua nei kua tika kia mauheretia au, me te tuku kia mauheretia ngā tāngata katoa, mehemea kīhai te Atua o te rangi i whakahau mai i ahau kia mahia te mea i mahia ai e ahau; ā, i te taenga mai o te hāora i whakahaua ai au kia meatia tērā mea, kua mārakerake taku kite atu. I haere atu au i mua i te Ariki, kātahi ka tuhia tā te Ariki i mea mai ai ki ahau hei tuhituhi. …
Kei te waiho iho tēnei e au ki a koutou, hei whakaaroaro mā koutou. Kei te mahi tahi te Ariki me tātou. (Rārangi Kupu o te Huinga Pou ā-Rohe, i Rōkena, Ūta, Noema 1, 1891. I pūrongotia i te Deseret Weekly, Noema 14, 1891.)
Nā, ka kōrero atu au ki a koutou he aha te mea i whakakitea mai nei ki ahau, ā, he aha tā te Tama a te Atua i roto i tēnei mea. … He pono kua pahawa ake ēnei mea katoa, e ora ana te Atua Kaha Rawa, mehemea kīhai i homai tērā Whakapuakitanga. Nō reira, i te hiahia te Tama a te Atua kia whakaaturia taua mea ki te Hāhi, ā, ki te ao e rite ana ki ngā take i tōna ake hinengaro. I whakapuakina e te Ariki e pā ana ki te whakapūmautanga o Hīona. Nāna i whakapuaki te whakaotinga o tēnei temepara. Nāna i whakapuaki ka homai te whakaoranga o te hunga ora me te hunga mate i roto i ēnei raorao o ngā maunga. Ā, i whakapuakina e te Atua Kaha Rawa, nā, e kore te Rēwera e whakararu i tērā. Mehemea ka mārama koutou ki tērā, he kī tērā mō reira. (Mai i tētahi kōrero i te wāhanga tuaono o te whakatapunga o te Temepara o Pā Tote, Āperira 1893. He mea nā te rīkoatatanga ā-tuhi o te Rokirokinga Tari Whakatapu, te Tari Hītori o te Hāhi, Pā Tote, Ūta.)