“1 Kolinitō 14–16,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
1 Kolinitō 14–16
Naʻe akoʻi ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ʻoku mahuʻinga ange ʻa e meʻafoaki ʻo e kikité ʻi he meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé ʻOku foaki ʻa e meʻafoaki ʻo e kikité koeʻuhí ke lava ʻe he kāingalotú ʻo fakamālohia fakalaumālie ʻa e niʻihi kehé. Naʻe hoko ʻa Paula ko e taha ʻo e kau fakamoʻoni tokolahi ki hono moʻoni ʻo e Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí. Koeʻuhí naʻe ikunaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e maté, ʻe toetuʻu leva ʻa e tokotaha kotoa. ʻOku fakapapauʻi mai ʻe hono fakahoko ʻo e papitaiso ki he pekiá ʻe ʻi ai ha Toetuʻu. Ko e ngaahi sino kuo Toetuʻú ko e ngaahi sino taʻefaʻaʻauha pea ʻoku kehekehe pē honau nāunaú. Naʻe fakalotolahiʻi ʻe Paula ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ke nau foaki ke lahi ʻi heʻene tānaki ʻa e ngaahi foaki ʻofa maʻá e kakai masiva ʻi Selusalemá. Naʻá ne poupouʻi foki ʻa e Kāingalotu Kolinitō naʻe veiveiua fakalaumālié ke nau “tuʻu maʻu ʻi he tuí” pea fai ʻa e meʻa kotoa pē ʻi he manavaʻofa.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻa e meʻafoaki ʻo e kikité?
ʻOku maʻu ʻa e foʻi lea veape ko e kikite mei ha foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ke “lea ʻaki ha pōpoaki kuo ueʻi fakalaumālie” pe ke “fakahā ʻa e finangalo ʻo e ʻOtuá.” Neongo ʻe pehē ʻe ha kakai ʻe niʻihi ko e meʻafoaki ʻo e kikité ʻoku fakatatali pē ia maʻá e palōfita ʻa e ʻEikí, ka ʻoku fakahā ʻe he folofolá ʻoku ʻatā ʻa e meʻafoaki ko ʻení ki he kau muimui faivelenga kotoa pē ʻo Kalaisí, ʻa e tangata mo e fefine fakatouʻosi.
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Lōpeti D. Heili ʻo pehē:
“Ko e meʻafoaki ʻo e kikité … ʻoku kehe ia mei he tuʻunga lakanga fakataulaʻeiki ʻo e palōfitá. Ko e meʻafoaki ʻo e kikité ko e fakamoʻoni ia kia Sīsū.
“Naʻe akoʻi ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ʻoku totonu ke ʻholi ki he ngaahi foaki fakalaumālié, kae lahi pē ke mou kikite [ʻuhingá ke fakamoʻoni ki he Fakamoʻuí]’ (1 Kolinitō 14:1).
“Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita (1876–1972), ʻʻOku totonu ke fekumi ʻa e kāingalotu kotoa pē ʻo e Siasí ki he meʻafoaki ʻo e kikité, ke maʻu honau fakahinohinó’ (Church History and Modern Revelation, 2 vols. [1953], 1:201).”
Naʻe fokotuʻu ʻe Paula ʻa e meʻafoaki ʻo e kikité ke māʻolunga ange ia ʻi he meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé koeʻuhí ko e kikité ke fakamaama ʻa e Siasí. Naʻá ne fakahā ʻe maʻu ʻe he meʻafoaki ʻo e kikité ʻi he Siasi ʻo Kalaisí ha mālohi lahi ʻi he kakai tuí mo e kau taʻetuí, ʻo nau iku ai ki he uluí.
Ko e hā ʻa e meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé?
ʻOku hāsino ʻa e meʻafoaki fakalaumālie ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé ʻi he taimi ʻoku ueʻi ai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e fakafoʻituituí ke “lea ʻi ha ngaahi lea muli, pe ʻoku mahino kiate kinautolu pea nau fakatonulea ki ha ngaahi lea ʻoku ʻikai te nau maheni mo ia.” Naʻe lea ʻa e kau ʻAposetoló mo e niʻihi kehé ʻi ha “lea kehekehe” ʻi he ʻaho ʻo e Penitekosí. ʻI he meʻá ni, naʻe hā mahino e meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé ʻi hono akoʻi ʻe he kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá ʻa e ongoongoleleí ʻi ha ngaahi lea naʻe mahino ki he kau fanongó kae taʻeʻiloa ki he kau leá. Ko e founga ʻe taha ʻoku hoko ai e meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé ko e taimi ʻoku ueʻi ai ha taha ʻe he Laumālié ke lea ʻi ha lea fakafonua ʻoku ʻikai ʻilo ʻe he tokotaha leá pe kau fanongó. Hangehangē naʻe lahi e fekumi ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ʻi Kolinitoó ki he fakahā hono ua ko ʻeni ʻo e meʻafoaki ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé. Naʻe fakatokanga ʻa Paula naʻe ʻomi ʻe he faʻahinga meʻafoaki ko ʻeni ʻo e lea ʻi he ngaahi lea kehekehé ki he kakai taʻetuí ha fakamoʻoni ʻo e mālohi ʻo e ʻOtuá ka naʻe ʻikai ke akoʻi pe fakamaama ai ʻa e Kāingalotú kae ʻoua kuo aʻusia ha ngaahi makatuʻunga pau.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe pehē ai ʻe Paula ʻoku totonu ke fakalongolongo pē ʻa e kakai fefiné ʻi he lotú?
ʻOku faingataʻa ke ʻilo ʻa e ʻuhinga ʻo e fakahinohino ʻa Paulá taʻe ha ʻilo ki he fehuʻi pe tūkunga naʻe tupunga mei aí. Tatau ai pē pe ko e hā e tūkungá, ʻi he ngaahi akonaki ʻa Paula ʻi he konga kimuʻa ʻo e tohi tatau ko ʻení, naʻe ʻikai ke ne tapui ʻa e houʻeiki fafiné mei heʻenau lotu pe kikite ʻi he ngaahi fakatahaʻanga ʻa e siasí. ʻOku ongoʻi ʻe ha kau mataotao ʻe niʻihi ʻoku ʻikai tatau ʻa e veesi 34–35 mo e tohi ʻa Paulá ka ko ha toki tānaki atu ia kimui ange.
ʻOku fetongi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e foʻi lea leá ʻaki ʻa e pule ʻi he ongo vēsí fakatouʻosi. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he liliu ko ʻení mahalo naʻe feinga ʻa Paula ke fakatonutonu ha tūkunga ʻa ia naʻe fakamoveuveu ai ha niʻihi ʻo e kau fafine Kolinitoó lolotonga e taimi lotú pe ne nau feinga ke taaimuʻa ʻi he fatongia ʻo e kau taki lakanga fakataulaʻeikí.
Ko e meʻa ʻoku mahino mei he folofola kuo Fakafoki Maí mo e kau palōfita moʻuí ko e mahuʻinga ʻo e kau mai ʻa e houʻeiki fafiné ki he ngaahi fakatahaʻanga ʻa e Siasí ke lotu, malanga, naʻinaʻi, mo fakamoʻoni. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “ʻI hoʻomou hoko ko e kau fafine fakakoloa mo angatonu ʻo e Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku mou lea mo akoʻi ʻi he mālohi mo e mafai mei he ʻOtuá. ʻE tatau ai pē pe ko ha naʻinaʻi pe fepōtalanoaʻaki, ʻoku mau fiemaʻu homou leʻó ke akoʻi e tokāteline ʻo Kalaisí. ʻOku mau fiemaʻu hoʻomou tokoní ʻi he ngaahi alēleaʻanga fakafāmilí, fakauōtí mo e siteikí. ʻOku mahuʻinga hoʻo kau atú pea ʻikai hoko ko ha teuteu pē!”
Ko e hā e ʻuhinga naʻe fefaʻuhi ai ha Kāingalotu Kolinitō ʻe niʻihi mo e tokāteline ʻo e Toetuʻú?
Naʻe lipooti kia Paula naʻe ʻi ai ha niʻihi fakafoʻituitui ʻi Kolinitō naʻa nau akoʻi naʻe ʻikai ke ʻi ai ha Toetuʻu ʻo e pekiá. Neongo ʻoku ʻikai fakamatalaʻi ʻe he tohi ʻa Paulá ʻa e ʻuhingá, kae mahalo naʻe tākiekina ʻa e kāingalotu ʻo e Siasí ʻe he ngaahi akonaki ʻa e kau ʻEpikulioó mo e kau Sātusí fakatouʻosi, ʻa ia naʻa nau tui he ʻikai toe ʻi ai ha moʻui hili ʻa e moʻui fakamatelié. Pe mahalo naʻe kamata ke fakaʻaongaʻi ʻe he Kāingalotú ha ngaahi fakakaukau ʻoku fokotuʻu mai ai naʻe ʻikai hano mahuʻinga ʻo e sino fakamatelié pea ʻe liʻaki ia ʻi he moʻui ka hokó.
ʻOku hoko fēfē ʻa Sīsū Kalaisi ko e “ʻuluaki fua” ʻo e Toetuʻú?
Fakatatau ki he Fono ʻa Mōsesé, naʻe pau ke fakatapui ʻe he tangata ngoué ʻa ʻene fuofua haʻinga kēlení, ʻa e ʻuluaki fua ʻo ʻene ututaʻú, ko ha feilaulau ki he ʻEikí. Naʻe fakapapauʻi mai ʻe he feilaulau ko ʻení ko e ʻOtuá ʻa e tupuʻanga ʻo e ngaahi tāpuaki kotoa pē. Naʻe lau ʻa e ngaahi ʻuluaki fuá ko ha fakapapauʻi ia ʻo e ututaʻu ʻe hokó. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e fakatātā ʻo e “polopolo ʻo e ngaahi ʻuluaki fuá” ʻi heʻene fakamatalaʻi ʻa e Toetuʻu ʻa e Fakamoʻuí. Hangē pē ko e hoko ʻa e ʻuluaki fua ʻa e tangata fāmá ko e fuofua fua ia ʻi ha ngoue lahi ke utú, naʻe hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e ʻuluaki ʻi he kakai kotoa pē ke toetuʻú. Naʻá Ne fakaava ʻa e halá ke fokotuʻu hake ʻa e tokotaha kotoa pē mei he maté.
Ko e hā e ʻuhinga naʻe talanoa ai ʻa Paula ki he papitaiso maʻá e pekiá?
ʻOku fakahaaʻi ʻe he potufolofola ko ʻení naʻe fakahoko ʻa e papitaiso maʻá e kau pekiá lolotonga e kuonga ʻo Paulá. Naʻá ne fakaʻaongaʻi ʻa e ouau ʻo e papitaiso maʻá e kau pekiá ke fakapapauʻi ʻa e moʻoni ʻo e Toetuʻú. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Hauati W. Hanitā ʻi heʻene talanoa ʻo kau ki he “fehuʻi faingataʻá,” ʻo pehē: “Ko e hā e ʻuhinga ʻokú ke fai ai e papitaiso fakafofonga maʻanautolu kuo pekiá kapau ʻoku ʻikai ha toetuʻu? ʻOku fakahaaʻi ʻi he hisitōliá ʻa e ngaahi moʻoniʻi meʻa ʻo hono fakahoko ʻo e papitaiso maʻanautolu kuo pekiá taʻe kau ki ai ʻa e ouau ko ʻení. … ʻOku ʻikai hano ʻaonga ʻo e ouau ko iá kae ʻoua kuo ʻi ai ha toetuʻu. Kapau he ʻikai ha toetuʻu ʻoku taʻeʻaonga ʻa e meʻa kotoa pē; ʻe fakaiku ʻa e meʻa kotoa pē ki he fakapoʻuli lōlō ʻo e maté.”
Kuo fakafoki mai ʻi hotau kuongá ni ʻa e ʻilo ki he palani ʻa e ʻOtuá ki hono huhuʻi ʻo e kau pekiá. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani ko hono “fakahoko [ko ia] ʻe he kakai moʻuí ʻa e ngaahi ouau fakamoʻuí maʻa honau kāinga kuo pekiá … [ʻoku fakatātaaʻi ai ʻi he] lāngilangiʻia ʻa e tokanga ʻa ha ʻOtua ʻofa ki he tokotaha kotoa pē ʻo ʻEne fānau ʻi he māmaní ʻo tatau ai pē pe ne nau moʻui ʻanefē pe ko e fē feituʻu ne nau pekia aí.”
ʻOku kehe fēfē ʻa e sino fakamatelié mei he sino kuo toetuʻú?
Naʻe akoʻi ʻe Paula ʻe kehe ʻa e sino toetuʻu ʻo ha taha mei hono sino fakamatelié. Ke fakatātaaʻi e meʻá ni, naʻá ne lea kau ki hono tō ha tengaʻi ʻakau pea iku ʻo utu ha fuʻu ʻakau kakato. ʻOku hangē ʻa e tengaʻi ʻakau kuo toó ko ha sino fakamatelié. Ko ha tengaʻi ʻakau kuo huli ʻoku tupu ʻo hoko ko ha fuʻu ʻakaú ʻoku hangē ia ha sino kuo toetuʻú. ʻOku tau maʻu he taimí ni ha sino fakamāmani, ka ʻi he Toetuʻú, te tau maʻu ha sino fakalangi. Naʻe pehē ʻe Paula, ʻe hoko hotau “sino fakakakanó” ko ha “sino fakalaumālie” ʻi he Toetuʻú. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita ʻo pehē, “Hili ʻa e toetuʻu mei he maté, ʻe hoko hotau sinó ko e sino fakalaumālie, ka te nau hoko ko e sino ʻoku ongoʻingofua, ko ha sino kuo ʻosi fakamaʻa, ka te nau kei hoko pē ko e sino ʻo e kakano mo e hui, … pea te nau hoko ʻo taʻe-faʻa-mate pea he ʻikai ʻaupito ke nau toe mate.”
Ko e hā ha ngaahi faikehekehe ʻi he ngaahi sino kuo toetuʻú?
Naʻe fakatokangaʻi ʻe Paula ʻoku ʻi ai e ngaahi faikehekehe ʻi he sino kuo toetuʻú, ʻo hangē pē ko e faikehekehe ʻi he sino ʻo e faʻahinga ʻo e tangatá mo e sino ʻo e fanga monumanú. Naʻá ne toe fakamatalaʻi foki ʻoku kehekehe ʻa e ngaahi sino fakalangí mei he sino fakamāmaní ʻi honau nāunaú mo e lāngilangí ʻo hangē pē ko e kehekehe ʻa e laʻaá, māhiná mo e fetuʻú ʻi honau nāunaú.
ʻI Fēpueli 1832, naʻe maʻu ai ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá mo Sitenei Likitoni ha mata meʻa-hā-mai, ʻa ia naʻá na mamata ai ki he ngaahi tuʻunga ʻe tolu ʻo e nāunau ʻo e toetuʻú, ʻo kamata mei he niʻihi ʻoku nau maʻu e pale fakasilesitialé:
“Ko kinautolu ʻeni ʻoku fakasilesitiale honau sinó, ʻa ia ko honau nāunaú ko e nāunau ia ʻo e laʻaá, ʻio ko e nāunau ʻo e ʻOtuá, ko e tokotaha ʻoku māʻolunga taha pē. …
“Pea ko e tahá, naʻá ma mamata ki he maama fakatelesitialé, pea vakai pea ko ʻeni, ko kinautolu ʻeni ʻoku ʻo e nāunau fakatelesitialé, ʻa ia ʻoku faikehekehe honau nāunaú mei he siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú ʻa ia kuo nau maʻu ʻa e fonu ʻo e Tamaí, ʻio ʻo hangē ko e faikehekehe ʻa e māhiná mei he laʻaá. …
“Pea ko e tahá, naʻá ma mamata ki he nāunau fakatilesitialé, ʻa ia ko e nāunau ia ʻoku siʻisiʻi angé, ʻo hangē foki ko e faikehekehe ʻa e nāunau ʻo e ngaahi fetuʻú mei he nāunau ʻo e māhiná.”
Hili ʻene maʻu ʻa e mata meʻa-hā-mai ko ʻení, naʻe ueʻi ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ke ne liliu ʻa e 1 Kolinitō 15:40 ke founga peheni: “ʻOku ʻi ai foki ʻa e ngaahi sino fakasilesitiale, mo e ngaahi sino fakatelesitiale, mo e ngaahi sino fakatilesitiale; ka ko e nāunau ʻo e fakasilesitialé, ʻoku kehe ia; pea ko e fakatelesitialé, ʻoku kehe ia; pea ko e fakatilesitialé, ʻoku kehe ia.”
Ko hai ʻa e ʻuluaki ʻĀtamá mo e ʻĀtama fakamuimuí?
ʻOku ʻuhinga moʻoni ʻa e ʻĀtamá ki he “faʻahinga ʻo e tangatá.” Ko e hingoa ia naʻe foaki ʻe he ʻOtuá ki he “ʻuluaki tangatá.” ʻOku toe ʻiloa foki ʻa ʻĀtama ko Maikeli. Koeʻuhí ko e Hinga ʻa ʻĀtama mo ʻIví, ne tau maʻu ai ha sino fakamatelie. Ko Sīsū Kalaisi ʻa e “ʻĀtama [fakamuimuí]” pe “tangata hono uá” koeʻuhí he ko Ia ʻa e fuofua tokotaha ke fakaake (toetuʻú) ʻo maʻu ha sino nāunauʻiá. Naʻe fakatou fiemaʻu ʻa e ngaahi ngāue ʻa e ʻuluaki ʻĀtamá (mo e Hingá) mo Sīsū Kalaisi (mo ʻEne Fakaleleí mo e Toetuʻú) ki hotau fakamoʻuí.
Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani: “‘I heʻeku hoko ko e taha ‘o ʻEne kau fakamoʻoni kuo fakanofó, ‘oku ou fakahā … ko Sīsū ‘o Nasaletí ʻa e Fakamoʻui ʻo e māmaní, ko e ‘ʻĀtama fakamuimuí Ia,’ ko e Kamataʻanga mo e Ikuʻanga Ia ‘o ‘etau tuí, ko e ‘Ālifá mo e ‘Ōmeka ‘o e moʻui taʻengatá. Naʻe pehē ʻe Paula, ‘He ʻoku hangē ʻoku mate kotoa pē ʻia ʻĀtamá, ʻe pehē foki e moʻui kotoa pē ʻia Kalaisi’ [1 Kolinitō 15:22].”
Ako Lahi Ange
Ko e Toetuʻú
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Toetuʻú,” Gospel Library
-
Reyna I. Aburto, “ʻOku ʻIkai ha Mālohi ʻo e Faʻitoká,” Liahona, Mē 2021, 85–86
-
Jeffrey R. Holland, “Feluteni Ai e Fakamaau Totonú, ʻOfá mo e ʻAloʻofá,” Liahona, Mē 2015, 104–6
-
D. Todd Christofferson, “Ko e Toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2014, 111–14
Houʻeiki Fafine ʻi he Siasí
-
Russell M. Nelson, “Ko ha Tautapa ki Hoku Tuofāfiné,” Liahona, Nōvema 2015, 95–98
-
M. Russell Ballard, “Ko e Fatongia Mahuʻinga ʻo e Houʻeiki Fafiné,” Liahona, Māʻasi 2021, 8–11
-
Fakataha Lotu Fakaemāmani Lahi ʻa e Fineʻofá 2024, 17 Māʻasi 2024, broadcasts.ChurchofJesusChrist.org.
-
Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Houʻeiki Fafine ʻi he Siasí,” Gospel Library
Mītiá
Ngaahi Vitiō
“Resurrection of the Dead” (1:44)
“You Are the Women He Foresaw” (3:15)
Ngaahi ʻĪmisí
Ko e Toetuʻu ‘a Sīsū Kalaisí
ʻOku ʻIkai ʻi Heni Ia, tā fakatātaaʻi ʻe Walter Rane
Kuó Ne Toe Tuʻu, tā fakatātaaʻi ʻe Greg Olsen
Ko e Toetuʻú, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson
ʻE Fakaongo ʻa e Meʻaleá, tā fakatātaaʻi ʻe J. Kirk Richards
Ko e faiʻanga papitaiso ʻo e Temipale Rome Italy