“Mātiu 6–7,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 6–7
Naʻe hoko atu ʻe he Fakamoʻuí ʻa e Malanga ʻi he Moʻungá, ʻo akoʻi ʻa e founga ʻo e lotú, ʻaukaí, mo e tokoni ki he niʻihi kehé. Naʻá Ne akoʻi ʻEne kau ākongá ke fakamuʻomuʻa ʻa e ʻofa ki he ʻOtuá ʻi he ngaahi meʻa ʻo e māmaní. Naʻá ne fakaʻosi ʻaki ʻene akoʻi ʻoku fāsiʻi ʻa e hala ki he moʻui taʻengatá pea ko kinautolu ʻoku nau fai ʻa e finangalo ʻo e Tamai Hēvaní ʻoku nau hū ki he puleʻanga ʻo e langí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Naʻe uesia fēfē ʻe he anga fakafonua ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú ʻa e founga naʻe fai ai ʻe he kakaí ʻenau foakí?
Naʻe moʻui ʻa e kakai ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú ʻi ha tukufakaholo fakalāngilangi. Naʻe makatuʻunga ʻa e lāngilangí mei he ngaahi fiemaʻu ʻa e kulupu fakasōsialé, hangē ko e fāmilí, haʻá, pe koló. Kapau naʻe lavaʻi ʻe ha taha ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e kulupú, ʻe tupulaki hono fakalāngilangí. Ko e founga ʻe taha ke maʻu ai ʻa e lāngilangí ko hono maʻu ha fakalāngilangi mei he kakaí ʻi hono fai ha foaki, pe fai ha ngaahi ngāue lelei.
Naʻe pehē ʻe ha mataotao, “ʻI he tuʻunga ko ʻení, ko e folofola ko ia ʻa Kalaisi ʻi he Malanga ʻi he Moʻungá, ‘ʻOua naʻa mou fai hoʻomou foakí ʻi he ʻao ʻo e kakaí, koeʻuhi ke nau mamata ki ai. … ʻOua naʻa ʻilo ʻe ho nima toʻohemá ʻa ia ʻoku fai ʻe ho nima toʻomataʻú: koeʻuhi ke liliu hoʻo foakí’ (Mātiu 6:1–4), naʻe mei fakaʻohovale. Naʻe liliu ʻe Kalaisi ʻa e ʻuhinga moʻoni ʻo e foaki ʻofá pea fakatukupaaʻi hono fakahaaʻi angamaheni ʻo ha tefitoʻi meʻa mahuʻingá.”
Ko e hā e faʻahinga lotu naʻe fakamalaʻiaʻi ʻe he ʻEikí?
ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe hoko ʻa e lotú ko ha konga mahuʻinga ʻo e moʻui faka-Siú. Naʻe lotu ʻa e kau Siú ʻi he pongipongí mo e efiafí, ʻo hanga ki Selusalema. Naʻa nau fai ha ngaahi lotu kimuʻa mo e ʻosi ʻa e maʻu meʻatokoní. Naʻa nau lotu punou pe tuʻu. ʻI he potufolofola ko ʻení, naʻe ʻikai fakamalaʻiaʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e lotu ʻi he kakaí ka ko e ngaahi lotu naʻe fai fakamamatá pē.
Naʻe fakatokanga foki ʻa e ʻEikí ki hono toutou lea ʻaki e ngaahi meʻa tatau taʻeʻaonga lolotonga e lotú. ʻOku liliu ʻa e kupuʻi lea “meʻa tatau taʻeʻaonga” mei he lea faka-Kalisi ko e battalogēsēte, ʻa ia ʻe lava ʻo toe liliu ko e “lea taʻeʻuhinga” pe “lea taʻe fakakaukau.” Ko ha founga fakatēvolo (hītení) ke toutou lea ʻaki maʻu pē ʻa e “lisi lōloa ʻo e ngaahi hingoa ʻenau ngaahi ʻotuá” ke kole ʻenau tokoní. Ko ia ai, naʻe fakahalaiaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi lotu naʻe fuʻu fuoloa ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi lea taʻeʻaongá.
Ko e hā e ʻuhinga ʻa e ʻEikí ki he “ʻoua naʻa tuku ʻa kimautolu ki he ʻahiʻahí”?
ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻoku ʻuhinga ʻa e kupuʻi lea ko ʻení ʻoku ʻikai tataki ʻe he ʻEikí kitautolu ki he ʻahiʻahí: “Pea ʻoua naʻa tuku ʻa kimautolu ke tō ki he ʻahiʻahí, kae fakamoʻui ʻa kimautolu mei he koví.”
Ko e ʻuhinga ki he hā ʻa e “kapau ʻoku lelei ho matá”?
ʻOku maʻu e foʻi lea leleí, ʻi hono fakaʻaongaʻi ʻi he veesi ko ʻení, mei he foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ki he faingofua, fakamātoato, tuʻumaʻu, pe hangatonu. ʻOku tokoni hono ʻilo ʻo e fakaʻuhinga ko ʻení ke mahino kiate kitautolu ʻa e akonaki ʻa e Fakamoʻuí kau ki hono fai ʻo e ngaahi foakí, lotú, mo e ʻaukaí. ʻOku totonu ke fai kotoa e ngaahi meʻá ni ʻi he founga faingofua mo fakamātoato ke tokanga taha ki heʻetau Tamai Hēvaní pe ko e tokotaha ʻoku tokoniʻí.
Ko e hā ʻa e koloá?
ʻOku faʻa talanoa e koloá ki he ngaahi tuʻumālie ʻo e māmaní pea ʻe lava ke liliu hono ʻuhingá ki he tuʻumālie pe paʻanga.
Ko e ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻoua naʻa mou tokanga”?
ʻI he Tohi Tapu ʻa Kingi Semisí, ʻoku ʻuhinga ʻa e “ʻoua naʻa mou tokangá” ke ʻoua ʻe loto-hohaʻa pe tokanga. Neongo ʻoku fakahaaʻi mai ʻe he fakamatala ʻi he 3 Nīfai 13:25–34 naʻe fai e ngaahi akonaki ko ʻení ki he kau ʻAposetolo ʻa e ʻEikí, ka ʻoku ʻaonga ʻa e ngaahi akonaki ko ʻení kiate kinautolu kotoa pē ʻoku ui ke ngāué.
Ko e ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻoua naʻa mou fakamaau”?
ʻOku fakamahinoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e folofola ʻa e Fakamoʻuí ʻi he veesi ko ʻení: “ʻOua ʻe fakamaau taʻe māʻoniʻoni, koeʻuhi ke ʻoua naʻa fakamaaua ʻa kimoutolu; kae fakamaau ʻi he fakamaau ʻoku māʻoniʻoni.”
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻa e ʻuhinga ʻo e fakamaau māʻoniʻoní ʻo hangē ko ʻení:
“ʻUluakí, ko e fakamaau māʻoniʻoní, ʻi hono fakaʻuhingaʻí, kuo pau ke ʻi lotomālie ia. … ʻE fakaʻehiʻehi ia mei hono fakahā kuo mole mei ha taha ʻa e faingamālie kotoa ki he hakeakiʻí pe naʻa mo e faingamālie kotoa ki ha fatongia ʻaonga ʻi he ngāue ʻa e ʻEikí. …
“Uá, ko e fakamaau māʻoniʻoní ʻe tataki ia ʻe he Laumālie ʻo e ʻEikí, kae ʻikai ʻi he ʻita, sāuni, meheka, pe tokanga pē kiate kitá. …
“Tolú, kuo pau ke tau fatongia ʻaki ha fakamaau fakataimi kae lava ke māʻoniʻoni ia. ʻOku totonu ke ʻoua te tau … ngāue ʻaki e ngaahi fakamaau ʻoku ope ki tuʻa mei hotau ngaahi fatongia fakatāutahá. …
“Faá, kapau ʻe malava, ʻoku totonu ke tau fakaʻehiʻehi mei he faifakamāú kae ʻoua kuo tau maʻu ha ʻilo feʻunga ki he ngaahi moʻoniʻi meʻá. …
“Ko ha tefitoʻi moʻoni hono nima ʻo ha fakamaau māʻoniʻoní ko ʻetau fakaʻehiʻehi mei hono fakamāuʻi e kakaí kae fakamāuʻi pē e ngaahi tūkungá. …
“Onó, ko e fakamolemolé ko ha tefitoʻi moʻoni fengāueʻaki ia mo e fekau [ko ʻení]. … Kuo fakahā ʻe he ʻEikí ʻi he fakahā fakaonopōní, ʻKo au, ko e ʻEikí, te u fakamolemoleʻi ʻa ia ʻoku ou loto ke fakamolemoleʻí, ka ʻoku ʻekeʻi meiate kimoutolu ʻa hoʻomou fakamolemoleʻi ʻa e kakai kotoa pē’ [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 64:10]. …
“Fitú, ko ha tefitoʻi moʻoni … fakaʻosi ʻo ha fakamaau māʻoniʻoni te ne fakaʻaongaʻi e ngaahi tuʻunga moʻoni māʻoniʻoní.”
Ko e hā ʻa e malamalaʻi ʻakau mo e fuʻu ʻakau?
ʻOku ʻuhinga e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ki he malamalaʻi ʻakaú ki ha kiʻi “momoʻi ʻakau.” ʻOku ʻuhinga e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e fuʻu ʻakaú ki ha “fuʻu vaʻa papa lahi naʻe fakaʻaongaʻi ki he langa falé.” ʻI he ngaahi veesi ko ʻení, ʻoku akoʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻoku totonu ke tau fakatafoki ʻetau tokangá mei he ngaahi fehalaaki ʻa e niʻihi kehé ki heʻetau ngaahi tōʻongá.
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻa e Fakamoʻuí ki he “naʻe ʻikai ʻaupito te u ʻilo ʻakimoutolú”?
ʻOku fakatonutonu ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ʻa e “naʻe ʻikai ʻaupito te u ʻilo ʻakimoutolu” ki he “naʻe ʻikai ʻaupito te mou ʻilo au.”
Naʻe kehe fēfē ʻa e founga faiako ʻa e Fakamoʻuí mei he founga faiako ʻa e kau tangata tohí?
“Naʻe ʻi ai ʻa e ʻuhinga … ʻa e ʻohovale ʻa e kau fanongo ʻi Kālelí naʻe ʻikai ke tau ʻilo ki ai. ʻUluakí, naʻe ʻikai maʻu ʻe Sīsū ʻo Nāsaletí, ʻa e faiako mo e teolosia tuʻukimuʻa tahá, ʻikai maʻu ha tohi fakamoʻoni fakafaiako ʻo fakatatau mo e anga fakafonua ʻo hono kuongá. …
“Ko hono uá, naʻe ʻikai ngata pē ʻi he ʻikai ke faiako ʻaki ʻe Sīsū ʻa e mafai ʻo e kau faiako ʻo e ʻaho ko iá, ka naʻe ʻikai ke Ne faiako ʻo hangē ko e kau faiako ʻo e ʻaho ko iá. Naʻe tali ʻe he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú ʻa e palōveape ʻʻOku lelei ange ʻa e motuʻa angé, pea ko e motuʻa tahá ʻa e lelei tahá.’ Ko e fakakuongamuʻa ange ha taha pe ko ha meʻa, ko e lahi ange ia ʻene falalaʻangá. Ko ia ai, ʻoku angamaheni ʻaki hono maʻu ʻi he ngaahi lea fakalāpaí, ʻNaʻe pehē ʻe Lāpai A ʻi he hingoa ʻo Lāpai E, ʻa ia naʻá ne maʻu ia ko ha tukufakaholo meia Lāpai F.’ Ko ha founga fakamafaiʻi ʻeni ke fakamoʻoniʻi ʻaki ha fakamatala. Ka neongo ia, naʻe ʻikai lea ʻaki ʻe Kalaisi ia e lea ʻa e kau lāpai kimuʻá. ʻIkai ngata aí, naʻe ʻikai ke ne lea ko ha palōfita, ʻa ia naʻa nau faʻa pehē, ‘ʻOku folofola ʻe he ʻEikí.’ ʻI he loto-toʻa, naʻá Ne folofola ai, ʻʻOku ou tala atu kiate kimoutolu,’ ʻi Heʻene pehē ko e mafai aofangatuku ia pea muimui ki ai kae ʻikai ko e fonó, ʻa hono fakaʻuhinga angamahení, mo e ngaahi meʻa angamaheni ʻo e kuongá.
“Ko hono fakaʻosí, ko e meʻa naʻá Ne ʻoange ki he kakaí ʻa e mafai ke ngāue ʻi he kakaí ko honau fakalāngilangiʻí. Naʻe ʻikai fiemaʻu ʻa e kakai māʻulaló (hangē ko e foha ʻo ha tangata tufunga) ke taki ʻi he kakaí, ke fakahoko ha ngaahi mana, pe malanga ʻi he poto moʻoni. Ka naʻe malanga ʻa Kalaisi ʻi he mālohi, loto-toʻa, mo e poto taʻe-hano-tatau. Hono ʻikai ko e ʻuhinga ia ʻo e ofo ʻa e kakaí. Naʻe folofola ʻa Sīsū Kalaisi, ko e foha ʻo ha tangata tufunga, ʻo hangē ia ko e foha ʻo ha tuʻi”
Ako Lahi Ange
Founga ʻo e Lotu ki he Tamai Hēvaní
-
Russell M. Nelson, “Lessons from the Lord’s Prayers,” Liahona, May 2009, 46–49
-
Dallin H. Oaks, “The Special Language of Prayer,” New Era, Jan. 2006, 2–5
Ko e Fakamaau Māʻoniʻoní
-
Tyler J. Griffin, “How Do We ‘Judge Righteous Judgment’?” Ensign, Feb. 2019, 54–59
Mītiá
Ngaahi Vitioó
Ngaahi ʻĪmisí
On Earth as It Is in Heaven (ʻI Māmani ʻo hangē ko Ia ʻi he Langí)tā ʻe Justin Kunz
The Lord’s Prayer [Ko e Lotu ʻa e ʻEikí], tā fakatātā ʻa James Tissot