Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Fakahā 6–14


“Ngāue 6–14,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Fakahā 6–14

Naʻe mamata ʻa e ʻAposetolo ko Sioné ki ha meʻa-hā-mai ʻo e Lami ʻa e ʻOtuá ʻokú Ne fakaava ʻa e fuofua fakamaʻu ʻe ono ʻo e tohi kuo fakamaʻú. Naʻá ne hiki ha ngaahi kikite fekauʻaki mo e ngaahi meʻa mahuʻinga mo fakamamahi ʻe hoko kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻá ne mamata ki ha ongo palōfita ʻe fakapoongi ʻi Selusalema pea toetuʻu hili ha ʻaho ʻe tolu mo e konga mei ai. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Sione ʻa e Tau ʻi he Langí mo e feinga ʻa Sētane ke fakaʻauha ʻa e kau muimui ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he māmaní. Naʻá ne kikiteʻi foki ʻa hono Fakafoki Mai ʻo e Siasi ʻo e Fakamoʻuí pea mo hono fakamavaheʻi ʻo e kau māʻoniʻoní mei he kau faiangahalá.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Fakahā 6

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e fuofua meʻa fakamaʻu ʻe onó?

ʻOku fakafofongaʻi ʻe he tohí, pe takainga tohí, mo e meʻa fakamaʻu ʻe fitú ha taʻu ʻe 7,000 ʻo e hisitōlia ʻo e tangatá. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he meʻa fakamaʻu takitaha ha taʻu ʻe 1,000. Ko Sīsū Kalaisi pē ʻa e tokotaha moʻui taau ke fakaava ʻa e meʻa fakamaʻu takitaha. Hili hono fakaava ʻo e meʻa fakamaʻu takitaha, naʻe mamata ʻa Sione ki ha ngaahi meʻa-hā-mai ʻo e ngaahi meʻa ʻe hoko ʻi he hisitōlia ʻo e tangatá. Naʻe pehē ʻe ha tokotaha ako ʻe taha: “Ko e ngaahi ʻīmisi ʻo e ngaahi meʻa fakamaʻú ko ha ngaahi fakataipe ia ʻoku ʻasi ai ha fokotuʻutuʻu fakalūkufua ʻo e founga ʻe tafe ai ʻa e hisitōliá, ka ʻoku ʻikai totonu ke fakaʻuhingaʻi ʻa e ngaahi ʻīmisí ki hono ʻuhinga moʻoní. ʻOku nau fakaʻaliʻali fakataha ʻa e fakaʻauʻauhifo fakalūkufua ʻo e faʻahinga ʻo e tangata ʻo iku ai ki he tau lahi ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí.”

ʻOku fakahaaʻi ʻe he saati ko ʻení ʻa e ʻuluaki taʻu ʻe 6,000. ʻOkú ne toe ʻomi foki ha ngaahi fakamatala ʻe ala fakaʻuhingaʻi ʻaki e ngaahi fakataipe naʻe mamata ki ai ʻa Sioné.

Meʻa Fakamaʻú

Ngaahi Fakaʻuhinga ʻe Malavá

Meʻa fakamaʻu ʻuluakí (Fakahā 6:1–2

ʻOku fakataipe ʻe he lanu hinehiná ʻa e haohaoá. ʻE lava ke fakataipe ʻe he kaufaná, ʻi heʻene hoko ko ha meʻataú, ʻa e taú. ʻE lava ke fakataipe ʻe he palé ʻa e ikuná. ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e meʻa fakamaʻu ʻuluakí ki ha taimi “kuo aʻusia ai ʻe he māmaní ʻa e ikuna kāfakafa taha maʻá e māʻoniʻoní. Lolotonga e vahaʻataimi ko ʻení kuo fakatoka ʻe ʻĪnoke mo hono kakaí ʻa e fakavaʻe ʻo Saioné, pea naʻe mateuteu moʻoni ʻa e kakai angatonú ke fakafepaki.”

Meʻa fakamaʻu hono uá (Fakahā 6:3–4)

ʻOku “fokotuʻu mai ʻe he lanu kulokulá ʻoku ʻomi ʻe he tokotaha heka hōsí ʻa e maté ʻo fakafou ʻi he fetāʻaki mo e lilingi toto.” ʻOku ʻi he nima ʻo e tokotaha heka hōsí ha heletā, ʻokú ne fakataipe ʻa e “mate fītaʻá fakataha mo e meʻa fakalilifu kotoa ʻo e taú. Naʻá ne toe ʻomi foki ʻa e fakakaukau ʻo e mafai ke tauteaʻi ʻa e angakoví.” ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e meʻa fakamaʻu hono uá ki he mafola lahi ʻa e faiangahalá mo e fetāʻakí ʻi he kuonga ʻo Noá. Naʻe pehē fau hono lahi ʻo e faiangahala ʻo e kuonga ko ʻení naʻe feinga ai ʻa e kakaí ke tamateʻi ʻa e palōfita ko Noá.

Meʻa fakamaʻu hono tolú (Fakahā 6:5–6)

ʻOku fakataipe ʻe he lanu ʻuliʻulí ʻa e “mamahi mo e mate koeʻuhí ko e mahaki fakaʻauhá, hongé, mahakí, mo e laʻalaʻaá.” Naʻe fakaʻaongaʻi ʻa e “meʻafua fakatataú,” pe meʻafuá, ʻi he taimi ʻo e hongé ke fua ʻaki ʻa e maá. ʻE fafanga ʻe ha fua ʻo e uité ha tokotaha lahi ʻo feʻunga mo ha ʻaho ʻe taha pea ʻoku tenali ʻe taha hono totongí. Ko e tenali ʻe tahá ko e vahe ia ki ha ʻaho ngāue ʻe taha, ko ia naʻe fiemaʻu ha ngāue ʻaho kakato ke totongi ʻaki e meʻakai ʻo ha ʻaho ʻe taha. ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e meʻa fakamaʻu hono tolú ki he ngaahi ʻaho ʻo ʻĒpalahame, ʻAisake, mo Sēkopé, ʻa ia naʻe lahilahi hoko ai ʻa e hongé.

Meʻa fakamaʻu hono faá (Fakahā 6:7–8)

Naʻe faʻa fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e teá ke fakamatalaʻi ʻaki ha taha naʻe puke pe mate. ʻOku fakataipe ʻe Hētesi, ʻa ia ʻoku faʻa ʻuhinga ki he fale fakapōpula ʻo e ngaahi laumālié, ʻa e feituʻu ʻo e kau pekiá. Hangē ʻoku ʻuhinga ʻa e meʻa fakamaʻu hono faá ki he kuonga ʻo e ngaahi puleʻanga fekeʻikeʻi ʻo ʻAsīlia, ʻIsipite, Pāpilone, Peasia, Kalisi, mo Lomá. Tuʻunga ʻi hono fakafisingaʻi e ngaahi fakatokanga ʻa e kau palōfitá, naʻe faʻa moʻulaloa ai e ngaahi puleʻanga ʻo ʻIsileli mo Siutá ki he ngaahi puleʻanga mālohi ko ʻení. Naʻe fetauʻaki foki ʻa ʻIsileli mo Siuta, ʻo iku ai ki he mate ʻa ha kakai tokolahi.

Meʻa fakamaʻu hono nimá (Fakahā 6:9–11)

ʻI he mata meʻa-hā-mai ʻa Sioné, naʻá ne mamata ki hono fakapoongi ʻo e kakaí ʻi ha ʻōlita koeʻuhí ko ʻenau fakamoʻoni ki he ʻOtuá. ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, naʻe fakaʻaongaʻi e ngaahi ʻōlita ʻi he fale ʻo e ʻEikí ki hono feilaulauʻi ʻo e fanga monumanú. Naʻe fakaʻaongaʻi e toto ʻo e fanga monumanu ko ʻeni naʻe feilaulauʻí ʻi ha ngaahi founga kehekehe. Naʻe pehē ʻe ha mataotao ʻe taha: “ʻI he ngaahi ouau ʻe niʻihi naʻe tānaki ʻa e totó ʻi ha poulu pea huaʻi ia ʻi lalo ʻi he veʻe ʻesi-feilaulaú. (Vakai, Levitiko 4 ki ha ngaahi sīpinga.) ʻOku fokotuʻu mai ʻe hono huaʻi ʻo e totó ha loto-tauʻatāina, līʻoa kakato ʻo e moʻuí ki he ʻEikí. … Ko e ngaahi laumālie naʻe mamata ki ai ʻa Sione ʻi he lalo ʻesi-feilaulaú kuo nau foaki tauʻatāina ki he ʻEikí honau kotoá. … Naʻa nau foaki ʻenau moʻuí ʻi he ʻesi-feilaulau ʻo e ʻOtuá.” Naʻe foaki ʻe ha tokolahi ʻo e kau Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá, kau ai e meimei kotoa ʻo e kau fuofua ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá, ʻa ʻenau moʻuí maʻá e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe foaki kiate kinautolu ha kofu hinehina tōtōlofa, ko e fakataipe ʻo e haohaoá mo e “fakaʻilonga ʻo ʻenau taukaveʻi ʻa e meʻa totonú kae ʻumaʻā foki e tukupā [ʻa e ʻEikí] ki he nāunau taʻengata ʻi he kahaʻú.”

Meʻa fakamaʻu hono onó (Fakaha 6:12–17; 7:1–17)

ʻOku fakafofongaʻi ʻe he meʻa fakamaʻu hono onó ʻa e taimi kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe fakamatalaʻi ʻe Sione ha meʻa ʻe fitu ʻe hoko lolotonga e taimi ko ʻení: ko ha mofuike, fakapōpōʻuli ʻa e laʻaá, hoko ʻa e māhiná ʻo hangē ko e toto, ngangana e ngaahi fetuʻú, fakaava ʻa e langí hangē ha takainga tohí, hiki ʻa e moʻungá mo e ʻotu motú mei honau tuʻuʻangá, pea feinga e kakaí ke toi. ʻOku lekooti ʻa e ngaahi meʻa tatau ʻi ha feituʻu kehe ʻi he folofolá. Naʻe toe fakamatala foki ʻa Sione ki ha faʻahinga fakatamaki fakanatula ʻe fitu mo ha faʻahinga kakai ʻe fitu te nau toitoi. ʻOku faʻa fokotuʻu mai ʻe he fika fitú ʻa e kakato kātoa pea ʻe lava ke ne fakahaaʻi mai he ʻikai hao e ngaahi fili ʻo e ʻOtuá mei Heʻene houhaú ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí.

Fakahā 7:1–2

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e kau ʻāngelo ʻe toko faá mo e ʻāngelo ne ʻalu hake mei he hahaké?

Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e kau ʻāngelo ʻe toko fā naʻe mamata ki ai ʻa Sione ʻi heʻene mata meʻa-hā-maí ko e fekauʻi mai kinautolu ʻe he ʻOtuá. Ko e kau ʻāngelo ʻe toko fā ko ʻení “kuo foaki ki ai ʻa e mālohi ki he potu ʻe fā ʻo e māmaní, ke fakahaofi ʻa e moʻui mo fakaʻauha; ko kinautolu ʻeni ʻoku nau maʻu ʻa e ongoongolelei taʻengatá ke ʻoatu ki he puleʻanga kotoa pē, faʻahinga, lea, mo e kakai kotoa pē; ʻoku ʻiate kinautolu ʻa e mālohi ke tāpuniʻi ʻa e ngaahi langí, ke fakamaʻu ki he moʻuí, pe lī hifo ki he ngaahi potu ʻo e fakapoʻulí.” Ko e “ʻāngelo ʻoku ʻalu hake mei he hahaké ko ia ia ʻa ia kuo foaki ki ai ʻa e meʻa fakamaʻu ʻa e ʻOtua moʻuí ki he ngaahi faʻahinga ʻe hongofulu mā ua ʻo ʻIsilelí.”

Fakahā 7:2–3

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke tuku ha meʻa fakamaʻu ʻi he laʻe ʻo e kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá?

(Fakafehoanaki mo e Fakahā 9:4.)

ʻI he kuonga muʻá, naʻe fakaʻaongaʻi ha meʻa fakamaʻu “ke fakahaaʻi ʻaki ko hai ʻoku ʻaʻaná pea mo maluʻi.” ʻI he potufolofola ko ʻení, ko e meʻa fakamaʻu ʻi he laʻe ʻo e kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá “ko ha fakataipe ia ʻo e maluʻi fakalangi te ne maluʻi ʻa e kau angatonú lolotonga e vahaʻataimi ʻo e fekeʻikeʻí mo e fakaʻauhá.” ʻOku fakatou kau ʻi he meʻa fakamaʻu ko ʻení ʻa e maluʻi fakatuʻasinó mo fakalaumālié fakatouʻosi. Naʻe fokotuʻu mai ʻe ha mataotao ʻe taha ʻo pehē, “ʻOku fakaʻatā ʻe he meʻa fakamaʻú [ʻa e kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá] ke nau tali ʻi he tui ʻa e ngaahi ʻahiʻahi ʻoku nau fouá, koeʻuhí ke hoko ʻa e ngaahi ʻahiʻahi ko ʻení ko e meʻangāue ia ʻe lava ke fakamālohia ai kinautolu ʻi heʻenau tuí.”

Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko hono ʻai ʻo e meʻa fakamaʻú ʻi he laʻe ʻo e kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá “ʻoku ʻuhinga ia ke fakamaʻu ʻa e tāpuakí ki honau ʻulú, ʻo ʻuhinga ki he fuakava taʻengatá, ʻo fakapapauʻi ai honau uiuiʻí mo hono fili kinautolú.” (Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo e fakamaʻu ko ʻení, vakai, “Fakahā 22:4. Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e maʻu ʻe he kau tamaioʻeiki ʻa e ʻOtuá Hono huafá ʻi honau foʻi laʻé?”)

Fakahā 7:4–8

Ko hai ʻa e toko 144,000?

(Fakafehoanaki mo e Fakahā 14:1–5.)

Naʻe fakamatalaʻi ʻe he ʻEikí kia Siosefa Sāmita ko e toko 144,000 “ko e kau taulaʻeiki lahi ia kuo fakanofo ki he lakanga toputapu ʻo e ʻOtuá, ke nau ʻoatu ʻa e ongoongolelei taʻengatá; he ko kinautolu ia kuo fakanofo mei he puleʻanga kotoa pē, faʻahinga, lea, mo e kakai, ʻe he kau ʻāngelo ʻa ia kuo foaki ki ai ʻa e mālohi ki he ngaahi puleʻanga ʻo e māmaní, ke ʻomi ʻa kinautolu kotoa pē ʻe fie haʻú ki he siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú.” ʻE lava ke fakataipe ʻe he ngāue ʻa e kau taulaʻeiki lahi ʻe toko 144,000 ʻa e ngāue ʻoku fakahoko ʻi he malumalu ʻo e ngaahi kī ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he ngaahi temipalé ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní. ʻOku ʻuhinga ʻa e Siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú kiate kinautolu ʻoku tauhi faivelenga ki heʻenau ngaahi fuakava mo Sīsū Kalaisí pea hoko ʻo maʻu Hono nāunaú. (Vakai, “Hepelū 12:22–23. Ko e hā ʻa e Moʻunga Ko Saioné mo e Siasi ʻo e ʻUluaki Fānaú?”)

Fakahā 7:9, 13–14

Ko hai ʻa e kakai ʻi he ngaahi kofu hinehina tōtōlofá?

Ko e kakai ko ia ʻoku kofu hinehina tōtōlofá ʻoku nau tuʻu ʻi muʻa ʻi he nofoʻa fakaʻeiʻeikí, ko e kakai māʻoniʻoni ia ne tānaki fakataha ʻe he toko 144,000 mei he puleʻanga kotoa pē. ʻOku nau tuʻu ʻi he ʻao ʻo e Tamaí mo e ʻAló, hili ʻenau maʻu honau hakeakiʻí Ko e fakatātā ʻo e kakai angatonu ʻoku nau toʻotoʻo ha ngaahi vaʻa paame ʻoku tatau ia mo e hāʻele lāngilangiʻia mai ʻa e Fakamoʻuí ki Selusalemá. ʻE lava ke fakataipe ʻe he ngaahi vaʻa pāmé ʻa e ikuna mo e fiefia. Ko e kofu tōtōlofa ne fō ke hinehina “ʻi he taʻataʻa ʻo e Lamí” ʻokú ne fakataipe ʻe ia ʻa hono fakahaohaoaʻi ʻo e kakai angatonú ʻo fakafou ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.

Fakahā 8–11

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e kau ʻāngelo ʻe toko fitú mo e ngaahi meʻaleá?

Ko hono fakaava ko ia ʻo e meʻa fakamaʻu hono fitú ʻi he mata meʻa-hā-mai ʻa Sioné ʻoku kau fakataha ia mo ha ngaahi fakatātā fakamanavahē ʻo e fakaʻauhá. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ʻoku fakafofongaʻi ʻe he kau ʻāngelo ʻe toko fitu ʻoku ifi ʻenau meʻaleá ʻa e taimi “ʻe fakatapui [ai] ʻe he ʻEiki ko e ʻOtuá ʻa e māmaní, pea fakaʻosi ʻa hono fakamoʻui ʻo e tangatá, … ; pea ko hono ifiʻi ʻo e ngaahi talupite ʻa e kau ʻāngelo ʻe toko fitú ko e teuteu ia mo hono fakaʻosi ʻo ʻene ngāué, ʻi he kamataʻanga ʻo hono fitu ʻo e taʻu ʻe afé—ko hono teuteu ʻo e hāʻeleʻangá kimuʻa ʻi he taimi ʻo ʻene hāʻele maí.” ʻOku faʻa fakafofongaʻi ʻe he fika fitú ʻa e kakato.

Fakahā 8:11

Ko e hā ʻa e ʻakau konaʻīʻī?

Ko e konaʻīʻií ko ha ʻakau ia naʻe ifo kona. ʻE lava ke fakataipe ʻe he konaʻīʻī ʻa e “ngaahi faingataʻa, fakamamahi, mo e fakatamaki ʻe hoko” ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí.

Fakahā 9:1–3

Ko e hā e luo taʻe hano takele?

ʻOku liliu ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ki he luo taʻe hano takelé ki he “hūʻanga ki he luo lolotó.” ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ki he luo lolotó ki he “loloto” pe “takele.” ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe mei mahino ki ha tokolahi ko e luo taʻe hano takelé ko ha “potu lahi ʻi lalo fonua naʻe nofo ai ʻa e kakai kuo pekiá.”

Naʻe fakamahino ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko e kī ki he luo taʻe hano takelé naʻe ʻikai foaki ia kia Sētane ka “ki he ʻāngeló.” ʻOku fakamamafaʻi ʻe he laukonga ko ʻení ʻoku maʻu ʻe he ʻOtuá ʻa e pule taupotu tahá pea ko e mālohi ʻa Sētané ʻoku ngata pē ʻi he meʻa ʻoku fakaʻatā ʻe he ʻOtuá.

Fakahā 9:3

Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e fanga heʻé mo e fanga sikopió?

Ko e fanga heʻé, ko ha meʻa fakakina ia ʻi he ngoue ʻa e kakaí ʻi he kuonga muʻá koeʻuhí he naʻa nau lava ʻo fakaʻauha vave ʻa e ngoué mo fakatupu ha honge. Hangē ko ʻení, ʻoku ʻomi ʻe he ʻEkesōtosi 10:12–15 mo e Sioeli 1:2–7 ha ngaahi fakamatala ki he mālohi fakaʻauha ʻo e fanga heʻé. “Ko hono fakatahaʻi ko ia ʻo e ʻimisi ʻo e fanga heʻé mo e fanga sikopió ʻoku ʻomi ai ha tuʻunga fakatuʻutamaki lahi pea fakalalahi ai e ongoʻi ilifia ʻoku fakatupu ʻe he meʻa ʻoku hokó.”

Fakahā 9:4

Ko hai ʻe maluʻi mei he ngaahi fakamamahi ʻo e ngaahi ʻaho fakaʻosí?

Naʻe mamata ʻa e ʻAposetolo ko Sioné ʻi heʻene mata meʻa-hā-maí ʻe uesia ʻe he ngaahi faingataʻa pau kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Maí “ka ko [kinautolu] pē ʻoku ʻikai ʻi honau foʻi laʻé ʻa e fakaʻilonga ʻa e ʻOtuá.” ʻOku fekauʻaki ʻeni mo e ngaahi talaʻofa fakafolofola kehé, ʻe aʻu ki he ngaahi ʻaho fakaʻosí ʻe iku ʻo maluʻi ʻa kinautolu ʻoku faivelengá.

Neongo ʻoku talaʻofa ʻe he ʻEikí ha maluʻi fakalaumālie ki he kakai ʻoku angatonu ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí, ka naʻe fakamahinoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻe malava ke ʻikai maluʻi fakatuʻasino ha niʻihi mei he mamahí: “[Naʻá ku] fakamatala fekauʻaki mo e hāʻele mai ʻa e Foha ʻo e Tangatá; ʻikai ngata ai, ko e fakakaukau hala ia ʻa e pehē ʻe hao ʻa e Kāingalotú mei he ngaahi fakamāú kotoa, kae mamahi ʻa e kau angahalá; he ʻoku moʻulaloa ʻa e kakano kotoa pē ke mamahi, pea naʻa mo e ʻkau māʻoniʻoní foki ʻe ʻikai te nau meimei hao’ [vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 63:34]; ka neongo ia ʻe ʻi ai ha Kāingalotu tokolahi ʻe hao, koeʻuhí he ʻe moʻui ʻa e kakai angatonú ʻi he tuí [vakai, Hapakuki 2:4]; ka ʻe kei ʻi ai pē ha kakai māʻoniʻoni ʻe niʻihi ʻe moʻulaloa ki he mahamahakí, ki he ngaahi meʻa fakamamahí, mo e alā meʻa pehē, koeʻuhí ko e vaivai ʻo e kakanó, neongo ia ʻe kei fakahaofi kinautolu ʻi he Puleʻanga ʻo e ʻOtuá.”

Fakahā 9:11

Ko e hā e ʻuhinga ʻo e ʻApatoni mo e ʻApolione?

Abaddon ko ha foʻi lea faka-Hepelū ʻoku ʻuhinga ko e “feituʻu ʻo e fakaʻauha.” Ko e Apollyon ko ha foʻi lea faka-Kalisi ia ʻoku ʻuhinga “ke fakaʻauha.” ʻOku fakahaaʻi ʻe he ongo foʻi leá ni ko e taumuʻa ʻa e tuʻi ʻo e luo taʻe hano takelé ke fakaʻaongaʻi ʻene kau taú ke fakaʻauha.

Fakahā 9:15–16

Ko e toko fiha ʻe mate ʻi he taú?

ʻE tukuange ʻe he kau talafekau ʻa e ʻOtuá ha fakaʻauha fakalilifu lolotonga e ngaahi ʻaho fakaʻosí kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe fakahā ʻe Sione ʻe tau ha kakai ʻe toko “uangeau miliona” (200,000,000) ʻi ha tau. ʻOku ʻikai ke tau ʻilo pe ʻoku fakataipe pe fakaʻuhingaʻi moʻoni ʻa e mataʻifika ko iá. Naʻe toe lekooti foki ʻe Sione ʻe tamateʻi “ʻa hono tolu ʻo e vahe ʻo e kakaí”. Naʻe pehē ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī fekauʻaki mo e kikité ni, “ʻE tamateʻi ha vahe tolu ʻo e kakai ʻi he māmaní, ʻo tatau ai pē pe ko e kakai lau piliona ia ʻe fiha.”

Fakahā 10:1–2, 9–10

Ko e hā e meʻa ʻoku fakataipe ʻe he kiʻi tohi naʻe kai ʻe Sioné?

Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi meʻá ni fekauʻaki mo e kiʻi tohi naʻe kai ʻe Sioné: “ʻOku totonu ke mahino kiate kitautolu ko ha ngāue mo e tuʻutuʻuni ia, kiate ia ke ne tānaki ʻa e ngaahi faʻahinga ʻo ʻIsilelí; vakai, ko ʻIlaiase ʻeni, ʻa ia ʻe pau ke haʻu, ʻo hangē ko ia kuo tohí, ʻo fakafoki mai ʻa e ngaahi meʻa kotoa pē.” ʻOku ngalingali ʻoku fakahaaʻi ʻi hono kai ʻo e tohí naʻe tali ʻe Sione hono misiona ke tānaki fakataha ʻa e faʻahinga ʻo ʻIsilelí. ʻE lava ke fokotuʻu mai ʻe he “melie [ʻa e tohí] hangē ha meʻa huʻa melié” ʻi he ngutu ʻo Sioné kae “kona” ʻi hono keté, ʻe kau ʻi hono misioná ha ngaahi aʻusia fakafiefia mo fakamamahi fakatouʻosi.

Fakahā 11:2–3, 9–11

Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e lau taimi ʻi he mata meʻa-hā-mai ʻa Sioné?

Ko e kolo tapú ʻe “malaki hifo” ʻi ha māhina ʻe 42, pe taʻu ʻe tolu mo e konga. Ko e founga tatau pē ʻe kikite mo fakamoʻoniʻi ai ʻe he ongo fakamoʻoní ʻa Sīsū Kalaisi ʻi ha ngaahi ʻaho ʻe 1,260, pe fakafuofua ki ha taʻu ʻe tolu mo e konga. ʻE tamateʻi ʻa e ongo fakamoʻoní, pea ʻe tākoto hona sinó ʻi he halá ʻi ha ʻaho ʻe tolu mo e konga. ʻI he folofolá, tautautefito ki he tohi Fakahaá, ʻoku faʻa fakamatalaʻi ʻe he mataʻifika tolu mo e kongá ha taimi ʻo e faingataʻa ʻa ia ʻoku fakangofua ai ʻa Sētane ke ne fai ʻene ngāué. Koeʻuhí ko e tolu mo e kongá ko e vaeua ia ʻo e fitú, ʻa ia ʻokú ne fakataipe ʻa e haohaoa mo e kakato, ʻe lava ke ne fakafofongaʻi ha meʻa ʻoku fakahohaʻasi ʻi hono halá pe ʻikai kakato. Mahalo te ne toe fokotuʻu mai foki ʻoku teʻeki ʻosi hono fakahoko ʻe he ʻOtuá ʻEne ngāué pea he ʻikai tolonga ʻa e ngāue ʻa e tēvoló.

Fakahā 12:1–6

Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá fekauʻaki mo e fefiné, tama ʻa e fefiné, mo e ngata lahí?

ʻI he mata meʻa-hā-mai ʻa Sioné, naʻá ne mamata ai ki ha fefine, tama ʻa e fefiné, mo ha ngata lahi. Naʻe ʻomi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e ngaahi fakakaukau ko ʻení:

Fakataipe

Ko e Meʻa ʻOku Fakafofongaʻí

Fakataipe

Ko ha fefine (Fakahā 12:1)

Ko e Meʻa ʻOku Fakafofongaʻí

“Ko e siasi ʻo e ʻOtuá” (Liliu ‘a Siosefa Sāmitá, Fakahā 12:7 [Gospel Library])

Fakataipe

Ko e tama ʻa e fefiné (Fakahā 12:2)

Ko e Meʻa ʻOku Fakafofongaʻí

Ko e “puleʻanga ʻo [hotau] ʻOtuá mo hono Kalaisí” (Liliu ‘a Siosefa Sāmitá, Fakahā 12:7 [Gospel Library])

Fakataipe

Ko ha ngata lahi (Fakahā 12:3)

Ko e Meʻa ʻOku Fakafofongaʻí

“Ko e tēvoló, pea toe ui foki ko Sētane” (Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Fakahā 12:8 [Gospel Library])

ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá he ʻikai ikuna ʻa Sētane ʻi heʻene tau mo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní.

ʻI he lolotonga ní, ko e Siasi ʻo e ʻOtuá ko ha faʻunga fakalotu ia. Ka ʻi he toe hāʻele mai ʻa e Fakamoʻuí pea “fakaʻosi … ʻa e ngaahi puleʻanga kotoa pē,” ʻe maʻu foki ʻe he puleʻanga ʻo e ʻOtuá ha mafai fakapolitikale ki he kakai kotoa pē ʻi he māmaní.

Fakahā 12:7–11

Ko e hā e meʻa ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e Tau ʻi he Langí?

Naʻe feinga ʻa Sētane ke fakaʻauha ʻetau tauʻatāina ke filí pea naʻá ne fakaʻamua e nāunau ʻo e ʻOtuá maʻana. ʻI he taimi naʻe fili ai ʻe he Tamai Hēvaní ʻa Sīsū Kalaisi ke hoko ko hotau Fakamoʻuí, naʻe angatuʻu ʻa Sētane ʻo kamataʻi ʻa e Tau ʻi he Langí. ʻI he tau ko ʻení, “naʻe tauʻi ʻe Sētane mo e niʻihi naʻe muimui kiate iá ʻa Sīsū Kalaisi mo kinautolu naʻe muimui kiate Iá.” Koeʻuhí ko ʻenau angatuʻú, naʻe kapusi ai ʻa Sētane mo hono kau muimuí mei he langí pea naʻe ʻikai ngofua ke nau maʻu ha sino fakamatelie.

Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē, “Ko e tau ko ʻeni ʻi he langí naʻe ʻikai ko ha tau ʻo e lilingi toto. Ko ha tau ia ʻo ha ngaahi fakakaukau ʻoku fepakipaki—ko e kamataʻanga ia ʻo e fakakikihí.” Naʻá ne toe pehē foki ko e taumuʻa ʻa Sētané ke “maʻu ʻa e ongoongo fakataautaha ʻo laka ange ia ʻi he ʻOtuá Tonu.”

Naʻe lea ʻa ʻEletā Teili G. Lenilani fekauʻaki mo e hokohoko atu e feinga ʻa Sētane ke fakaʻauha kitautolú, ʻo pehē: “ko Lusifaá ko ha taha tukuakiʻi pe talatalaaki. … Naʻe lea ʻo ne fakafepakiʻi kitautolu ʻi he moʻui kimuʻa ʻi he māmaní, pea ʻokú ne kei tukuakiʻi pē kitautolu ʻi he moʻuí ni. ʻOkú ne feinga ke fusi hifo kitautolu. ʻOkú ne fiemaʻu ke tau foua ʻa e mamahi taʻe-fakangatangatá. Ko ia ʻokú ne talamai ʻoku ʻikai ke tau tāú, ko e taha ʻokú ne talamai ʻoku ʻikai ke tau lelei feʻungá, ko e taha ʻokú ne talamai ʻoku ʻikai ha toe ʻutu ʻe hakea mei ha fehālaakí. Ko e taha houtamaki taupotú ia, ko e taha ʻokú ne [fakamamahiʻi] kitautolu ʻi he taimi ʻoku tau loto-mamahi aí.”

Ako Lahi Ange

Tohi ʻo e Fakahaá

Ko Hono Ikunaʻi ʻo e Tokotaha Fai Tukuakiʻí

Ko e Tau ʻi he Langí

  • Gordon B. Hinckley, “An Unending Conflict, a Victory Assured,” Ensign, June 2007, 4–9

  • Larry R. Lawrence, “ʻOku Hoko Atu ʻa e Taú,” Liahona, ʻEpeleli 2017, 32–39

  • Dieter F. Uchtdorf, “Ko Hoʻo Fononga Maʻongoʻongá,” Liahona, Nōvema 2019, 86–90

  • Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí, “Tau ʻi he Langí,” Gospel Library

Mītiá

Vitiō

“War in Heaven” (2:05)

2:6

Ngaahi ʻĪmisí

ko ha takainga tohi kiliʻi kaho fakakuonga muʻa mo ha meʻa fakamaʻu ʻe fitu
fakatātā ʻokú ne fakamatalaʻi e meʻa fakamaʻu ʻe fitu ʻo e mata meʻa-hā-mai ʻa Sioné
kau tangata heka hoosi ʻe toko fā ʻo e ʻapokalipí ʻoku nau fakafofongaʻi ʻa e liua, tau, honge, mo e mate

Four Horsemen of the Apocalypse [Kau Tangata Heka Hoosi ʻo e ʻApokalipí], tā fakatātaaʻi ʻe Viktor Vasnetsov

fakataha mai ʻa e kakaí ki he Fakataha Lahi ʻi he Langí mo e Tamai Hēvaní mo Sīsū Kalaisi

The Grand Council [Ko e Fakataha Lahí], tā fakatātaaʻi Robert T. Barrett