“Mātiu 4; Luke 4–5,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 4; Luke 4–5
Naʻe ʻaukai mo hū ʻa Sīsū ki he Tamai Hēvaní ʻi ha ʻaho ʻe 40 ʻi he maomaonganoá. Naʻe ʻahiʻahiʻi ia ʻe he tēvoló pea fakafepakiʻi ia. Hili ʻene fononga ki Kālelí, naʻe fakahā ʻe Sīsū ki he kakai ʻi Nāsaletí ko Ia ʻa e Mīsaiá. Naʻe fakafisingaʻi Ia ʻe he kakai ʻo Nāsaletí. ʻI Kapaneumé, naʻe kapusi ʻe Sīsū ha laumālie ʻuli mei ha tangata pea mo fakamoʻui ʻa e faʻē ʻi he fono ʻa Saimone Pitá. Naʻe hāʼele holo ʻa Sīsū ʻi Kāleli, ʻo malanga mo faifakamoʻui. Hili ha mana ʻo maʻu ha ika lahi ʻi he tokoni ʻa e Fakamoʻuí, naʻe tukuange ʻe Pita, Sēmisi, mo Sione ʻa e meʻa kotoa pē ka nau muimui ʻiate Ia. Naʻe fakamoʻui ʻe Sīsū ha tokotaha mahaki kilia mo ha tangata mahaki tete. Naʻe ui ʻe Sīsū ʻa Mātiu ke hoko ko ha ākonga peá ne akonaki ʻo pehē naʻá Ne haʻú ke ui ʻa e kau angahalá ke nau fakatomala.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ha fakamahino ʻoku ʻomi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá fekauʻaki mo e ngaahi ʻahiʻahi ʻa Sīsuú?
(Fakafehoanaki ki he Maʻake 1:12; Luke 4:1.)
ʻOku fakahoko ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá ha ngaahi fakamahino mahuʻinga ki he ngaahi vēsí ni. Naʻe ʻikai hāʻele ʻa Sīsū Kalaisi “ki he toafá ke ʻahiʻahiʻi ia ʻe he tēvoló,” pe maʻu ʻe he tēvoló ʻa e mālohi ke ʻave ʻa Sīsū Kalaisi ke ʻahiʻahiʻi Ia.
Ka, ʻoku akoʻi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá “Naʻe toki tataki ʻa Sīsū ʻe he Laumālié ki he feituʻu maomaonganoá, ke ne ʻi he ʻOtuá.” Hili e “hū [ʻa Sīsū] ki he ʻOtuá, naʻe toki fiekaia ia, pea naʻe tuku ia ke ʻahiʻahiʻi ʻe he tēvoló.”
“Pea naʻe toki ʻohake ʻa Sīsū ki he kolo tapú, pea tuku ia ʻe he Laumālié ʻi he tumutumu ʻo e temipalé. …
“Pea naʻe toe ʻi he Laumālié ʻa Sīsū, peá ne ʻohake ia ki ha moʻunga māʻolunga ʻaupito, ʻo ne fakaʻaliʻali kiate ia ʻa e ngaahi puleʻanga kotoa ʻo e māmaní pea mo honau nāunaú.”
Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e ʻaukai ʻa Sīsū ʻi he ʻaho ʻe 40?
(Fakafehoanaki ki he Maʻake 1:13; Luke 4:2.)
Ko e ʻaukaí ke taʻofi ʻi he loto-fiemālie ʻa e kaí pe inú ʻi ha kiʻi taimi ke ofi ange ki he ʻOtuá. ʻOku faʻa fakafehokotaki ʻe he folofolá ʻa e ʻaukaí mo e lotú.
ʻI he kuonga muʻá, naʻe ʻaukai ʻa e kakaí ʻi heʻenau fekumi ki ha mālohi fakalaumālie, ngaahi tāpuaki, fakahā, mo ha tokoni mei he ʻOtuá. ʻOku faʻa ʻalu fakataha ʻa e ʻaukaí mo e fakatomalá mo e tengihiá.
Naʻe teuteu ʻa e Fakamoʻuí ki Heʻene ngāué ʻaki ʻEne ʻaukai ʻi he ʻaho mo e pō ʻe 40 lolotonga ʻEne hū ki Heʻene Tamaí. Hili iá, naʻe haʻu ʻa e tēvoló ke ʻahiʻahiʻi, pe siviʻi Ia.
ʻI he Tohi Tapú, ko e fika 40 ʻoku fekauʻaki ia mo e ngaahi meʻa ʻoku mahuʻinga ne hoko. Hangē ko ʻení, naʻe fakatou ʻalu ʻa Mōsese mo ʻIlaisiā ki he ngaahi moʻungá ke ʻaukai mo fetuʻutaki mo e ʻEikí ʻi ha ʻaho ʻe 40. Naʻe siviʻi e kakai ʻIsilelí ʻi he toafá ʻi ha taʻu ʻe 40 kimuʻa pea fakaʻatā kinautolu ʻe he ʻEikí ke nau hū ki he fonua ʻo e talaʻofá. Naʻe tohi ʻe ha mataotao ʻe taha ʻo pehē, “ʻI he folofolá, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he fika [40] ha vahaʻa taimi faingataʻa, siviʻi, vahaʻa taimi vakaiʻi, pe mamahi.” ʻE lava foki ke mahino ʻi hono tuʻunga moʻoní pe fakataipe ʻa e fiká. ʻI he taimi ʻe niʻihi, ʻe lava ke ʻuhinga ʻa e ʻaho ʻe 40 ki ha vahaʻataimi lōloa.
Ko e hā ʻa e tumutumu ʻo e temipalé?
(Fakahoa ki he Luke 4:9–12.)
faitā ʻa James Jeffery
Ko ha holisi ʻokú ne ʻātakaiʻi ʻa e temipale ʻi Selusalemá. ʻOku tui ha kau fakatotolo ʻe niʻihi mahalo ko e tuliki fakatonga-hihifo ʻo e holisí ʻa e tumutumu ʻo e temipalé naʻe ʻahiʻahiʻi ai ʻa Sīsuú. ʻOku mahino naʻe hoko ʻa e tulikí ko e feituʻu lelei taha ke vakai ai ki he kotoa ʻo e koló. Naʻe ʻi he toenga meʻa he tulikí, naʻe maʻu ai ha foʻi maka naʻe tongitongi pea tohi faka-Hepelū. Naʻe hā ʻi he tohi naʻe hikí naʻe tuʻu ha tokotaha fakatokanga ʻi he tuʻunga ko ʻení ke ifi ha talupite (soufā) ke fakaʻilongaʻi ʻaki e kamataʻanga ʻo e ngaahi ʻaho māʻoniʻoní.
Ko e feituʻu ko ia ʻoku pehē ko e tuʻuʻanga tukufakaholo ki he tumutumu ʻo e temipalé ko e tuliki fakatonga-hahaké. Ko e feituʻu māʻolunga taha ia ʻi he holisi ʻo e temipalé. Naʻe laka hake ʻi he fute ʻe 400 pe mita ʻe 122 ʻa e māʻolunga ʻo e feituʻu ko ʻení mei he konga ki lalo ʻo e Teleʻa Kitiloní. “Ko e taumuʻa ʻo e ʻahiʻahi ʻa Sētané ke fakataueleʻi ʻa Sīsū ke ne ngāue hala ʻaki hono mālohi fakalangí ʻaki ʻene tō mei he feituʻu māʻolunga ʻaupito ko ʻení mo falala ki he kau ʻāngeló ke fakahaofi ia mei heʻene toó. (Vakai, Mātiu 4:6.)”
Ko e hā e mahuʻinga ʻo e “fonua ʻo Sepuloní, mo e fonua ʻo Nafitalaí”?
Naʻe hoko e fonua ʻo Sepuloní mo Nafitalai ʻi he Fuakava Motuʻá ko e fonua ʻo Kālelí ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú.
Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e konga lahi ʻo ʻEne moʻuí mo ʻEne ngāué ʻi he ngaahi kolo ʻo Kālelí. Naʻe lahi ha ngaahi tau ne fai ʻi ha ngaahi senituli lahi, ke maʻu ʻa e feituʻu ko ʻení. Mahalo ko e ʻuhinga ʻeni ʻe taha naʻe ui ai ʻe ʻĪsaia ʻa e kakai ʻo e fonuá ni ko “kinautolu naʻe nofo ʻi he fonua ʻo e ʻata ʻo e maté.”
Naʻe kikiteʻi ʻe ʻĪsaia ʻe ʻalu hake ha “maama lahi” i he fonua ko ʻeni ne lahi ai e maté. Ko Sīsū Kalaisi ʻa e maama ko iá, ko e Maama ʻo Māmaní. Naʻe fiemaʻu ʻe Mātiu ke ʻilo ʻe heʻene kau laukongá naʻe fakahoko, ʻi he ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ki he fonua ʻo Kālelí, ʻa e kikite ko ʻení.
Ko e hā ʻa e falelotu lahi?
Ko e ngaahi falelotu lahí naʻe lotu ai e kau Siú, pe ko e fale naʻe fakataha ki ai e kau Siú ke hū mo maʻu ha fakahinohinó. ʻOku ʻikai ʻiloʻi e tupuʻanga ʻo e ngaahi falelotu lahí. ʻOku fokotuʻu mai ʻi hono lea ʻaki mo e falelotu lahí ʻi he Tohi ʻa Molomoná, mahalo naʻa nau ʻosi ʻi ai ʻi ʻIsileli kimuʻa pea mavahe ʻa Līhai ki Selusalemá. Naʻe fakaʻau ke mafola lahi ange ʻa e lotu ʻi he falelotu lahí hili e nofo pōpula ʻa e kakai Pāpiloné ʻi he fekumi ʻa e kau Siú ki ha ngaahi founga kehe ke moihū ai ki he ʻEikí lolotonga ʻenau mavahe mei Hono temipalé.
Naʻe tokangaʻi ha fale lotu lahi ʻe ha pule fakalotofonua, ko ha tangata tohi. Naʻe ʻi he falelotu lahi takitaha ha “ngaahi takainga pepa ʻo e fonó mo ha ngaahi tohi toputapu kehe, ko ha tēpile laukonga, mo ha ngaahi sea ki he niʻihi ʻoku nau moihuú.” Lolotonga e moihū ʻi he Sāpaté, naʻe fakataha mai ʻa e kau Siú ki he ngaahi falelotu lahí ke fanongo ki he ngaahi laukonga mei he ngaahi tohi toputapu ʻo e folofola faka-Siú.
ʻOku fakahoko fēfē ʻe he ngāue fakafaifekau ʻa Sīsuú ʻa e kikite ʻi he ʻĪsaia 61:1–2?
Naʻe kamata e ngāue fakafaifekau ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Nāsaletí ʻaki ʻEne ʻalu ki he falelotu lahí ʻo lau ha ngaahi potufolofola meia ʻĪsaia fekauʻaki mo e misiona ʻo e Mīsaiá. Naʻá Ne fakahā leva ko Ia ʻa e Tokotaha naʻá Ne fakakakato ʻa e ngaahi kikité.
ʻOku ʻuhinga ʻa e ngaahi veesi ʻi he tohi ʻa ʻĪsaiá ki ha tokotaha naʻe “pani.” Naʻe fakatokangaʻi ʻeni ʻe he kau Siú ʻoku ʻuhinga “ko e Mīsaiá.” ʻI Heʻene hoko ko e Mīsaiá, naʻe fekauʻi mai ʻa Sīsū ke “fakamoʻui ʻa e loto-mafesí.” ʻE fakahaofi ʻe Heʻene feilaulau fakaleleí ʻa kinautolu ʻoku foaki ha loto-mafesifesi mo e laumālie fakatomalá pea muimui kiate Iá.
Naʻe fekauʻi mai ʻa Sīsū Kalaisi ke “fakahā ʻa e tauʻatāiná ki he kau pōpulá.” ʻE fakahaofi ʻe Heʻene ongoongoleleí ʻa kinautolu ʻi he fale fakapōpula ʻo e ngaahi laumālié pea pehē kiate kinautolu ʻoku nofo pōpula fakalaumālié. Te Ne “fakaʻā ʻa e kuí.” Te Ne fakafoki mai ʻi ha founga fakaofo ʻa e vakai fakatuʻasino mo fakalaumālié. Te Ne “veteange ʻakinautolu kuo laveá.”
ʻOku toe ʻuhinga foki ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “fakavolú” ki he “maumau” pe “taʻofi.” Naʻe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi ke fakamoʻui ʻa kinautolu kotoa pē ʻoku taʻofi ʻe he angahalá mo e tēvoló. ʻE hanga ʻe he Fakamoʻuí ʻo “fakahā [ʻa] e taʻu lelei ʻo [e ʻEikí].” Naʻe fakahoko ʻe Hono misiona ko e Mīsaiá ʻa e kikite ko ʻení. Naʻá Ne hāʻele mai ke ʻomi ʻa e fakamoʻuí ki Hono kakaí.
Ko e hā naʻe fakafisingaʻi ai ʻa Sīsū ʻi Nāsaletí?
(Fakafehoanaki ki he Mātiu 13:54–58; Maʻake 6:1–6.)
Naʻe “ofo” ʻa e kakai ʻo Nāsaletí ʻi he fakahā ʻe Sīsū Kalaisi ko Ia ko e Mīsaiá, pea nau fehuʻi, “ʻikai ko e foha ʻeni ʻo Siosefá?” Naʻe ʻamanaki ʻa e Fakamoʻuí ki he tali ʻa e kakaí ki Heʻene folofolá. Naʻá Ne valokiʻi ʻenau fakaʻamu taʻe lea ʻaki ke mamata ki ha fakamoʻoni ko Ia ʻa e Mīsaiá.
Naʻe folofola leva ʻa e Fakamoʻuí ʻo kau ki ha ongo Senitaile naʻá na aʻusia ha ngaahi mana. Naʻá Ne fakamahinoʻi ai ʻa hono fakafonu ʻe he tui ʻa e ongo Senitailé ʻa kinautolu ʻi he falelotu lahí ʻaki ʻa e ʻitá. Naʻe tohi ʻe ʻEletā Semisi E. Talamesi: “ʻE fakatatau nai kinautolu ki he kau taʻetui ne fehiʻanekinaʻí, pea ke fai foki ia ʻe ha foha ʻo e tangata tufunga ʻi he koló, ʻa ia ne tupu hake ʻi honau koló mei heʻene kei siʻí? ʻI hono maʻunimā kinautolu ʻe ha loto-ʻita lahi, naʻa nau puke ʻa e ʻEikí pea ʻave Ia ki he tafatafa moʻunga ʻo e koló, mo fakapapauʻi te nau sāuniʻi honau loto-laveá ʻaki hono lī Ia mei he ngaahi moʻunga lilifá.”
Neongo naʻe ʻikai fakamatalaʻi ʻe Luke ʻa e foungá, ka naʻe lava ʻa Sīsū ʻo hao mei he kakai fekeʻikeʻí. ʻOku hā mahino mei he meʻa ne hoko ko ʻení ʻa e moʻoni e lea ʻa e ʻAposetolo ko Sioné, “naʻe haʻu [ʻa Sīsū Kalaisi] ki hono kakaí, ka naʻe ʻikai maʻu ia ʻe hono kakaí.”
Ko e hā naʻe fehiʻanekinaʻi ai ʻa e kau tānaki tukuhaú ʻe he kau Siú?
(Fakafehoanaki ki he Mātiu 9:9–11; Maʻake 2:15–16.)
Naʻe ʻikai tali ʻe he kau Siú ʻa hono puleʻi kinautolu ʻe Lomá. Naʻa ʻikai ke nau tali foki mo kinautolu ne nau tānaki tukuhau maʻá e kau Lomá. Naʻe ui ʻa e kakai ko ʻení ko e kau tānaki tukuhaú.
Naʻe lau ko e kau lavaki ʻa e kau tānaki tukuhaú pea naʻe fehiʻanekinaʻi kinautolu ʻe he koló. “Naʻe fakakaukauʻi lelei ʻa e kau tānaki tukuhaú mo e kau mēmipa ʻo honau ngaahi fāmilí pea naʻe ʻikai ngofua ai ke nau maʻu ha lakanga fakapuleʻanga pe fai ha fakamoʻoni ʻi ha fakamaauʻanga faka-Siu.”
Koeʻuhí naʻe pehē ʻe he kau Fālesí ko e kau faiangahala e kau tānaki tukuhaú, naʻa nau lau kinautolu ko ha kakai taʻemaʻa. Ko ia ʻe fehuʻia e tuʻunga maʻa ʻo e tokotaha Fālesí ʻi haʻane kai fakataha mo ha tangata tānaki tukuhau.
Ako Lahi Ange
Ko e Ui e Sīsū ʻEne Kau Ākongá
-
Joseph B. Wirthlin, “Follow Me,” Ensign, May 2002, 15–17
Naʻe Mateuteu ʻa Sīsū ki he Ngaahi ʻAhiʻahi ʻa e Tēvoló
-
Dale G. Renlund, “Naʻá Ne Fakaʻilongaʻi pea Taki ʻa e Halá,” Liahona, Fēpueli 2023, 5–7
-
Jorge F. Zeballos, “Ko Hono Langa ha Moʻui ʻokú ne Matuʻuaki ʻa e Filí,” Liahona, Nōvema 2022, 50–52
Ko e Tūkunga ʻo e Moʻui mo e Ngāue Fakafaifekau ʻa Sīsuú
-
Matthew J. Grey, “Ko e Moʻui ʻa e Kolo Kālelí ʻi he Kuonga ʻo Sīsū Kalaisí,” Liahona, Māʻasi 2023 (tatau fakaʻilekitulōnika pē)
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“Jesus Declares He Is the Messiah” (3:24)
“Jesus Forgives Sins and Heals a Man Stricken with Palsy” (2:55)
Ngaahi ʻĪmisí
Fishers of Men [Kau Toutai Tangata], tā fakatātā ʻa Simon Dewey
Christ Calling Peter and Andrew [Ko e Ui ʻe Kalaisi ʻa Pita mo ʻAniteluú], tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson
Jesus in the Synagogue at Nazareth [Ko Sīsū ʻi he Falelotu Lahi ʻi Nāsaletí], tā fakatātā ʻa Greg K. Olsen
Christ Healing the Palsied Man [Ko Hono Fakamoʻui ʻe Kalaisi ʻa e Tangata Mahaki Teté], tā fakatātā ʻa David Lindsley