Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Loma 1–6


“Loma 1–6,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Loma 1–6

ʻI he tohi ʻa e ʻAposetolo ko Paulá ki he Kāingalotu ʻi Lomá, naʻá ne fakamamafaʻi ai ʻoku fiemaʻu ʻe he kakai kotoa pē ʻa e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ke fakamoʻui kinautolu. ʻOku faiangahala ʻa e kakai kotoa pē ʻoku ala fakamāua mo halaia ʻi he ʻaho ʻo e ʻOtuá. He ʻikai ke lava ʻo fakatonuhiaʻi ha taha ʻi he ngaahi ngāue ʻo e fono ʻa Mōsesé. ʻE toki lava pē ke fakatonuhiaʻi kitautolu ʻi heʻetau tui kia Sīsū Kalaisi mo falala ki Heʻene Fakaleleí. Hangē ko ʻení, naʻe fakatonuhiaʻi ʻa ʻĒpalahame ʻe heʻene tui mālohí kae ʻikai ʻe he ngaahi ngāue ʻo e fono ʻa Mōsesé. ʻOku maʻu ʻa e ngaahi tāpuakí ʻe kinautolu kotoa ʻoku fakatonuhiaʻi ʻe heʻenau tui kia Sīsū Kalaisí. Ko e meʻaʻofa taʻetotongi ʻo e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí ko ha hāsino ia ʻo e ʻaloʻofa fakalangí. ʻOku ʻikai fakaoleoleʻi ʻe he ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻa e angahalá ka ʻokú ne tokoniʻi ke tau ikunaʻi ia. ʻOku fakataipe ʻe he fakahoko ʻo e fuakava papitaiso ʻo e ongoongoleleí ʻa ʻetau mate ʻi he angahalá pea mo e kamata ha moʻui foʻou ʻi a Kalaisí.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai ʻa e tohi Lomá pea ko e hā hono ʻuhingá?

Ko e tohi ki he kakai Lomá ko e fai ia ki he kāingalotu ʻo e Siasí ʻi Lomá. ʻOku ʻikai lahi ha ʻilo ki he tupuʻanga ʻo e tui faka-Kalisitiane ʻi Lomá. Naʻe fai ʻe Paula ʻa e tohí ni, fakafuofua ki he AD 57, ofi ki he ngataʻanga ʻo ʻene fononga fakafaifekau hono tolú. Naʻe teʻeki ai ke ʻalu ʻa Paula ia ki he Kāingalotu ʻi Lomá.

mape ʻo e feituʻu Metiteleniané kuo fakahingoa atu ai ʻa Loma, Kolinitō, mo Selusalema

ʻOku hangē naʻe ʻi ai ha tefitoʻi ʻuhinga ʻe tolu nai naʻe fai ai ʻe Paula ʻa e tohi ko ʻení:

Ke teuteu ki heʻene ʻamanaki tūʻuta atu ki Lomá. Naʻe loto ʻa Paula, ʻi ha ngaahi taʻu lahi, ke malangaʻi ʻa e ongoongoleleí ʻi Loma. Naʻá ne fakaʻamu foki ʻe tokoniʻi ia ʻe he Siasi ʻi Lomá mo hoko ko ha feituʻu ke ngāue fakafaifekau mei ai ki Sipeini.

Ke fakamahinoʻi mo taukapoʻi ʻene ngaahi akonakí. Naʻe toutou fehangahangai ʻa Paula mo e fakafepaki mei he niʻihi fakafoʻituitui naʻa nau maʻuhala pe fakakeheʻi ʻene ngaahi akonaki fekauʻaki mo e fono ʻa Mōsesé mo e tui kia Kalaisí. Naʻe fai-tohi ai ʻa Paula ke fakamatalaʻi ʻa e faʻahinga palopalema peheé kimuʻa pea toki aʻu atu.

Ke poupouʻi ʻa e uouangatahá ʻi he vā ʻo e kāingalotu Siu mo e kāingalotu Senitaile ʻo e Siasí. Naʻe ʻosi tuli ʻa e kakai Siú mei Loma ʻe ʻEmipola Kolōtiasi ʻi he AD 49 nai. ʻOku fakafuofua naʻe foki mai ʻa e kakai Siú ki Loma ʻi he hili e mate ʻa Kolōtiasí, ʻa ia naʻe hoko ʻi he AD 54. Naʻe iku foki ai ʻa e kakai Siu Kalisitiané ki he ngaahi faiʻangalotu Kalisitaine ʻi Lomá. Naʻe faitohi ai ʻa Paula, ʻi ha ngaahi taʻu siʻi mei ai, ki he kau ului Senitailé mo e Siú ke nau ongoʻi ʻoku nau kau ʻi he Siasi ʻo e ʻEikí. Naʻe poupouʻi ʻe Paula ʻa e uouangataha ʻa e Siasí ʻaki hano akoʻi e kaunga ʻa e tokāteline ʻo e ongoongoleleí ki he Kāingalotú kotoa.

Loma 1:16

Ko e hā naʻe lave ai ʻa Paula ki he kakai Siú mo e kau Kalisí?

Ko e kakai Siú ko e kau toenga kei moʻui ia ʻo e kau mēmipa he kakai fuakava ʻo e ʻOtuá, pe ko e fale ʻo ʻIsilelí. Naʻe fakatou fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻa e ongo foʻi lea Kalisi mo e Senitailé ki he kakai naʻe ikai ke fanauʻi ʻi he fale ʻo ʻIsilelí. ʻOku ʻuhinga ʻa e ngaahi akonaki ʻa Paula ʻi he veesi ko ʻení ki he fakakaukau ʻe ʻuluaki muʻomuʻa ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ki he kakai Siú, pea toki hoko ki he kakai Senitailé. ʻI he lolotonga e ngāue ʻa e Fakamoʻuí ʻi māmaní, naʻe fakatefito ʻEne tokangá ki hono malangaʻi ʻEne ongoongoleleí ki he kau mēmipa ʻo e fale ʻo ʻIsilelí. Hili ʻEne Toetuʻú, naʻe fakahinohinoʻi ʻe Sīsū Kalaisi ʻEne kau ʻAposetoló ke nau ʻave ʻa e pōpoaki ʻo e ongoongoleleí ki he puleʻanga kotoa pē, ki he kakai Siú mo e Senitailé fakatouʻosi.

Loma 1:15–17

Ko e hā ʻa e kaveinga ʻo e tohi ki he kakai Lomá?

Naʻe fakahā ʻe Paula kuó ne “mateuteu ke malanga ʻaki ʻa e ongoongoleleí kiate kimoutolu ʻoku ʻi Lomá.” Peá ne toki fakamatalaʻi leva ʻa e meʻa naʻe ui ʻe ha tokolahi ko e kaveinga ʻo ʻene tohi ki he kakai Lomá: ʻe ʻomai ʻe he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ʻa e fakamoʻuí ki he tokotaha kotoa pē ʻoku moʻui ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí. Ko e konga lahi ʻo e toenga ʻo e tohí ʻoku fekauʻaki ia mo e ngaahi lea mo e ngaahi fakakaukau mahuʻinga ʻoku ʻi he veesi 16–17:

  • Ongoongoleleí. Naʻe malangaʻi ʻe Paula ʻa e pōpoaki ʻo e ongoongoleleí. “Ko e foʻi lea kōsipelí ʻoku ʻuhinga ki he ongoongo lelei’” Ko e ongoongo leleí “naʻe lava ʻo fakahoko ʻa e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá, tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí.”

  • Fakamoʻuí. Naʻe akoʻi ʻe Paula naʻe fakatou ʻuhinga ʻa e fakamoʻuí ki he toetuʻú mo e fakamolemoleʻi ʻo e angahalá.

  • Tuí (belief) mo e tui (faith). Ko e “tuí” (ʻi he veesi 16) mo e “tui” ʻi he (veesi 17) ko e ongo liliu ia ʻo e lea ngāue faka-Kalisi ko e pisteuō pea ko e nauna fekauʻaki mo iá ko e pistis. ʻE lava ke fakatou-ʻuhinga ʻa e ongo foʻi leá ni ki he “tuí mo e “faivelengá.” Kia Paulá, ko e tui kia Sīsū Kalaisí, naʻe ʻikai ko ha loto pē ʻi he fakakaukaú. ʻOkú ne fokotuʻu mai “ha tuʻunga ʻo e tui lahi ʻi tukupā mo e ngāue fakafoʻituitui.” ʻOku iku ʻa e falala lahi ko ʻení ki ha moʻui faivelenga, ʻoku hāsino ʻi he fakatomalaʻi ʻo e angahalá, papitaiso, mo feinga ke moʻui hangē ko ia naʻe akoʻi ʻe Sīsū Kalaisí.

  • Māʻoniʻoní mo e fakatonuhiaʻí. Ko e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “māʻoniʻoní” ko e dikaiosunē. ʻOku fekauʻaki vāofi ia mo e dikaioō, ko e tupuʻanga ia ʻo e ongo foʻi lea ʻoku liliu ko e “fakatonuhiaʻí” mo e “ʻuhinga totonú.” ʻOku ʻuhinga ʻa e tupuʻangá ke “fakahaaʻi pe fakamāuʻi (hangē ʻi ha fakamaauʻanga fakalao) ʻoku tonu.” ʻOku fakatonuhiaʻi ha taha ʻe he ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí tuʻunga ʻi he tui kiate Iá.

Loma 1:18–32

Ko e hā ʻa e houhau ʻo e ʻOtuá?

ʻOku akoʻi mahino ʻe he folofolá ʻoku ʻofa ʻa e ʻOtuá ʻi Heʻene fānaú kotoa. Ko e “houhau” ʻo e ʻOtuá ʻoku ʻikai ko e fakafili ki he faʻahinga ʻo e tangatá; ka ko e fakasītuʻaʻi ʻo e angahalá. Koeʻuhí ʻoku māʻoniʻoni haohaoa ʻa e ʻOtuá, he ʻikai ke Ne lava ʻo fakaoleoleʻi ha faʻahinga angahala. Naʻe pehē ʻe Paula ʻoku fakapatonu ʻa e houhau ʻo e ʻOtuá kiate kinautolu “ʻoku ʻikai saiʻia ʻi he moʻoní, kae kei nofo ʻi he anga-taʻe-māʻoniʻoní.” Naʻá ne hiki leva ʻa e ngaahi ngāue mo e ngaahi tōʻonga fakakaukau taʻemāʻoniʻoni ko iá, kapau he ʻikai fakatomala mei ai, te ne ʻomai ki he fakafoʻituituí ʻa e fakamaau ʻa e ʻOtuá.

Loma 2:1–5, 17–24

Ko hai ʻoku lea ki ai ʻa Paulá?

Ko e ngaahi vēsí ni ko ha sīpinga ʻia ʻo e diatribe, ko ha faʻahinga tohi pe lea fakakuonga muʻa ʻoku fakafekikiʻi ai ʻe ha taha faʻu tohi ha foʻi fakakaukau (ʻikai ko ha taha moʻoni). ʻOku fakahoko heni ʻe he taha ʻokú ne faʻú, haʻane lau, fakafepakiʻi ha lau ʻa ha taha, pea toki fakamatala ki he fakafepaki ko iá.

Loma 2:11

ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e ʻoku ʻikai filifilimānako ʻa e ʻOtuá ki he kakaí?

Vakai, “Ngāue 10:34–35. ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e ʻʻOku ʻikai filifilimānako ʻa e ʻOtuá ki he kakaí’?

Loma 3:20

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke fakatonuhiaʻí?

Ko e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “fakatonuhiaʻí” ko e (dikaioo) ʻoku ʻuhinga “naʻe fakahā ʻoku māʻoniʻoni.” Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni, “Koeʻuhí ‘ko e lelei taʻe-fakangatangata ʻo ʻEne feilaulau fakalelei maʻongoʻongá,’’ ʻe lava leva ʻe Sīsū Kalaisi ʻo feau pe ʻtali ʻa e ikuʻanga ʻo e fonó’ ʻo fakafofongaʻi kitautolu. … ʻOkú Ne toʻo hotau fakahalaiaʻí ʻo ʻikai toʻo ai ʻa e fonó. ʻOku fakamolemoleʻi kitautolu pea tuku ʻi ha tuʻunga ʻo e māʻoniʻoní fakataha mo Ia. ʻOku tau hoko, ʻo hangē ko Iá, ʻo ʻikai taʻe-angahala. ʻOku poupouʻi mo maluʻi kitautolu ʻe he fonó, ʻi he fakamaau totonu. Ko hono fakalea ʻe tahá, ʻoku fakatonuhiaʻi kitautolu.”

Loma 3:19–20

Ko e hā e ʻuhinga ʻa Paula ʻi heʻene pehē, “He ʻoku ʻi he fonó ʻa e ʻilo ʻo e angahalá”?

Naʻe fakamahinoʻi ʻe Paula ʻi he Loma 3 ko e kakai kotoa pē ko e kau angahala. Kuo pehē ʻe ha mataotao ʻi he Tohi Tapú, “Ko e taha ʻo e ngaahi tefitoʻi fatongia ʻo e fonó … ke fakahaaʻi e taʻe-malava ʻa e tangatá ke moʻui haohaoa fakatatau mo e fiemaʻu totonu kotoa peé. Ko hano liliu ʻeni ʻe taha ʻo e Loma 3:20: ʻKo e moʻoni ko e ngataʻanga mahino ia ʻo e Fonó ʻa ia ʻokú ne fakahaaʻi mai ʻetau ʻalu-halá.’ (Liliu ʻa Filipé.) Naʻe foaki ʻa e fono ʻa Mōsesé ʻke fakamahinoʻi ʻa e ngaahi hiá’ (Jerusalem Bible), ʻa ia ko hono fakamahino ʻo e totonú mo e halá pea mo toe fakafōtungaʻi totonu ʻa e ngaahi ngataʻanga ʻo e tangatá mo fakamahino ʻa e fiemaʻu ha tokoni fakalangí.” ʻE lava ʻe heʻetau ʻilo ʻoku tau tōnounoú ʻo ueʻi kitautolu ke tau kumi ki ha huhuʻí ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi.

Loma 3:24

Ko e hā ʻa e ‘aloʻofa?

“Ko e ʻalo‘ofá ko ha foʻi lea ia ʻe taha ʻoku ohi mai ʻe Paula ke fakamatalaʻi ʻa e ngāue fakamoʻui ʻa Sīsū Kalaisí. Ko e foʻi lea ‘alo‘ofá naʻe ʻikai ko ha foʻi lea fakalotu he kamataʻangá. ʻI he kuonga ʻo Paulá, naʻe faʻa fakaʻaongaʻi ʻa e ‘alo‘ofá ʻi he lea faka-Kalisí, charis) ke fakamatalaʻi ʻa e fengāueʻaki ʻa ha pataloni mo ha taha fiemaʻu tokoni. Naʻe maʻu ʻe ha pataloni ʻa e mālohi, mafai, pe paʻanga ke foaki ha meʻaʻofa ki he kau fiemaʻu tokoni naʻe ʻikai ke nau lava ʻo maʻu ʻiate kinautolu pe totongi fakafokí.”

Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa, ʻi heʻene kei hoko ko ha mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí: “Naʻe fakaava ʻe he feilaulau ʻa e Fakamoʻuí ʻa e matapā ʻo e fakamoʻuí ke foki ai ʻa e taha kotoa ki he ʻOtuá. … ʻOku hoko ʻEne ʻaloʻofá ko e mālohi fakaivia ʻokú ne fakaʻatā ʻa e hū ki he puleʻanga ʻo e fakamoʻui ʻa e ʻOtuá. …

“Ka ʻe lava ʻe he ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí ʻo fai maʻatautolu ha meʻa lahi ange. ʻI heʻetau hoko ko e kāingalotu ʻo e Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní, ʻoku tau feinga ki ha faʻahinga meʻa ʻoku kilukilua ange hono leleí. Ko e hākeakiʻi ʻi he puleʻanga fakasilesitialé. …

“… ʻOku ou fakatauange te tau … tuku [e] ʻaloʻofa [ʻa Kalaisí] ke ne hiki mo fataki kitautolu ʻi he lolotonga ʻetau fononga mei [hotau tuʻunga] he taimi ní ki hotau ikuʻanga nāunauʻia ʻi he ʻao ʻo ʻetau Tamaí.”

Loma 3:24

Ko e hā ʻa e huhuʻi?

ʻOku ʻuhinga ʻa e huhuʻí ke “fakatauʻatāinaʻi, ke fakatau, pe totongi huhuʻi, hangē ko hano tukuange ha taha mei he pōpulá pe ha moʻua.” Naʻe akoʻi ʻe D. Toti Kulisifotasoni ʻa e tufakanga ʻo e Fakamoʻuí ʻi heʻene hoko ko hotau Huhuʻí: “ʻOku kau ʻi he ngaahi huafa mahuʻinga taha ʻi he ngaahi tuʻunga ʻoku fakamatalaʻi ʻo Sīsū Kalaisí ko e Huhuʻí. … ʻOku ʻuhinga e foʻi lea huhuʻí ke totongi ʻosi ha haʻisia pe moʻua. ʻE toe lava foki ke ʻuhinga ʻa e huhuʻí ke fakahaofi pe fakatauʻatāinaʻi ʻi hano totongi ha moʻua. Kapau ʻoku fai ʻe ha taha ha fehālaaki peá ne fakatonutonu ia pe fakahoko ha fakalelei, ʻoku faingofua ke tau pehē kuó ne huhuʻi pē ʻe ia ʻa ia. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he ngaahi ʻuhinga takitaha ko ʻení ha ngaahi tafaʻaki kehekehe ʻo e Huhuʻi maʻongoʻonga naʻe fakahoko ʻe Sīsū Kalaisi ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí. …

ʻOku konga ua e Huhuʻi ʻa e Fakamoʻuí. ʻUluakí, ʻokú ne fai ʻa e fakalelei maʻá e maumau-fono ʻa ʻĀtamá mo e nunuʻa ʻo e Hinga ʻa e tangatá, ʻaki ʻene ikunaʻi e meʻa ʻe lava ke ui ko e ngaahi nunuʻa fakahangatonu ʻo e Hingá—ʻa e mate fakaesinó mo e mate fakalaumālié. …

Ko e tafaʻaki hono ua ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí ko e huhuʻi mei he meʻa ʻe lava ke tau ui ko e ngaahi nunuʻa ʻoku ʻikai fakahangatonu ki he Hingá—ʻa e ngaahi angahala ʻatautolú ʻo kehe ia mei he maumau-fono ʻa ʻĀtamá.”

Loma 3:25

ʻOku fakatonuhiaʻi fēfē kitautolu ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisi?

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Paula ʻi he Loma 3:9–10, 23, ʻa e lea ʻo e fale hopó ke fakamatalaʻi ʻa e founga ʻoku tauteaʻi ai kitautolu takitaha ke mate koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá. Naʻá ne akoʻi ʻoku huhuʻi kitautolu mei he tautea ko ʻení ʻi he ʻaloʻofa ʻa e Fakamoʻuí. ʻI he veesi 25, ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻe Paula ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e hilasterion ke fakamatalaʻi ʻa e founga naʻe totongi ai ʻe Sīsū Kalaisi ʻetau ngaahi angahalá. ʻOku faʻa liliu ʻa e hilasterion ko e “feilaulau fakalelei.” ʻI he Tohi Tapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí, ʻoku liliu ai ʻa e hilasterion ia ko e “feilaulau fakalelei.” ʻI he taimi ʻoku tau tui ai kia Sīsū Kalaisí, ʻokú Ne “fakatonuhiaʻi” kitautolu ʻi Heʻene feilaulau fakaleleí. Ko hono fakalea ʻe tahá, tuʻunga ʻi Heʻene ʻaloʻofá ʻoku “fakahoko mai ai [kiate kitautolu] ʻa e tuʻutuʻuni aofangatuku ʻo e ʻikai halaiá.”

Loma 3:20–31

ʻE lava nai ʻe he ngāué ke fakahaofi kitautolu?

Ko e taha ʻo e ngaahi taumuʻa ʻa Paula ʻi heʻene tohi ki he kakai Lomá ke fakamaʻalaʻala e fakafekiki ʻi he kakai Siú mo e kau senitaile Kalisitiané ʻi he meʻa ʻoku fiemaʻu ki he fakamoʻuí. Naʻe ʻikai ke tali ʻe Paula ʻa e akonaki, ʻoku maʻu ʻa e fakamoʻuí ʻi he ngaahi ngāue ʻo e fono ʻa Mōsesé. ʻI heʻene lea ʻaki ʻení, naʻe ʻikai ʻuhinga ʻa Paula ʻoku ʻikai fiemaʻu ha taha ia ke ne fakahoko ʻa e ngaahi ngāue māʻoniʻoní. Ka, naʻá ne fakamamafaʻi he ʻikai ke lava ha taha ʻo fakafalala ki heʻene ngaahi ngāue māʻoniʻoní ke fakahaofi ia. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa, ʻi heʻene kei hoko ko e mēmipa ʻo e Kau Palesitenisī ʻUluakí, “He ʻikai ke lava ʻo fakatau e fakamoʻuí ia ʻaki e talangofuá pē; ʻoku fakatau ʻaki ia e taʻataʻa e ʻAlo ʻo e ʻOtuá. ʻOku hangē ʻetau fakakaukau te tau lava ʻo fetongi ʻetau ngaahi ngāue leleí ʻaki e fakamoʻuí, ko haʻatau fakatau ha tikite vakapuna pea tau pehē ʻoku tau maʻu e kautaha vakapuná. Pe ko ʻetau fakakaukau ʻi he ʻosi hono totongi e fale ʻoku tau nofo aí, kuo tau maʻu he taimí ni ʻa e foʻi palanité kātoa.”

ʻOku fakamamafaʻi mālohi mai ʻe he Loma 3–5 ʻa e ʻaloʻofá mo e tuí, ʻaki hano fokotuʻu mai pē ʻa e mahuʻinga ʻo e ngaahi ngāue leleí. ʻOku fakamatalaʻi kimui ange ʻi he tohi Lomá ʻa e “fiemaʻu ʻo e papitaisó mo e ngaahi ngāue māʻoniʻoní.”

Loma 4

Ko e hā naʻe fakaʻaongaʻi ai ʻe Paula ʻa ʻĒpalahame ko ha sīpinga ʻo ha taha naʻe fakatonuhiaʻi ʻe he tuí?

(Fakafehoanaki mo e Kalētia 3:6–29.)

Koeʻuhí naʻe moʻui ʻa ʻĒpalahame ʻi ha ngaahi senituli kimuʻa pea toki foaki ʻa e fono ʻa Mōsesé, naʻe hoko ia ko e faʻifaʻitakiʻanga totonu ʻo ha taha naʻe fakatonuhiaʻi ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí kae ʻikai ʻi he fono ʻa Mōsesé. Naʻe lau ʻe Paula mei he tohi Sēnesí ʻo pehē, “Naʻe tui ʻa ʻEpalahame ki he ʻOtuá, pea naʻe lau ia kiate ia ko e māʻoniʻoni.” Naʻe maʻu ʻe ʻĒpalahame ʻa e fakapapau ko ʻení kimuʻa pea toki kamu iá. ʻI he fono ʻa Mōsesé, naʻe hoko ʻa e kamú ko e ouau ia naʻe “tali ai [‘e he kakai tangata] ‘o ‘Isilelí ʻa e ngaahi fatongia ʻo e fuakavá.” Naʻe lava ke fakahaaʻi ʻe Paula mei he folofolá naʻe ʻikai ke fakatonuhiaʻi ʻa e kakaÍ fakafoʻituitui ʻi heʻenau talangofua ki he fono ʻa Mōsesé—naʻe fakatonuhiaʻi kinautolu ʻi heʻenau tui ki he ngaahi talaʻofa ʻa e ʻOtuá.

Loma 5:11

Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e ongo foʻi lea ko e fakalelei (atonement) mo e fakalelei (reconciliation)?

ʻOku liliu ʻa e foʻi faka-Kalisi ko e katallagē ko e “fakalelei” ʻi he Tohi Tapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí. ʻOku faʻa liliu [foki] ia ʻi he ngaahi liliu kehé ko e “fakalelei (reconciliation).” ʻOku toe liliu tuʻo hongofulu-ma-ua ʻa e katallagē mo e ngaahi lea ngāue fekauʻaki mo iá … ʻi he Fuakava Foʻoú, pea ʻoku fekauʻaki kātoa ʻa e ngaahi fakamatalá mo e fakalelei. ʻI he Tohi ʻa Molomoná, naʻe fakafehokotaki ai ʻe Sēkope ʻa e Fakaleleí (atonement) ki he fakaleleí (reconciliation) ʻi he taimi naʻá ne akoʻi ai ke tau ʻfakalelei … ʻi he Fakalelei ʻa Kalaisí’ (Sēkope 4:11). Naʻe tohi ʻa Paula ki he kakai Hepeluú ʻe fai ʻe Kalaisi ʻa e fakalelei koeʻuhi ko e ngaahi angahala ʻa e kakaí’ (Hepelū 2:17). Tatau ai pē pe ʻoku fakafehokotaki ʻe he ngaahi leá pe ʻi ha founga ngāue, ka ʻoku mahino he ʻikai lava ʻe ha taha ʻo fakamāvahevaheʻi ʻa e fakaleleí (reconciliation) mei he Fakaleleí (Atonement). Ko hono moʻoní, ʻoku ʻomai foki ʻe he mahino lelei ange ʻo e fakaleleí (reconciliation) ha mahino lelei ange ki he Fakaleleí (Atonement).

“ʻOku maʻu ʻa e foʻi lea fakaleleí (reconciliation) mei he lea faka-Latina ko e reconciliare, ʻoku ʻuhinga ʻke toe fakatahaʻi, pe fakalelei.’”

Loma 6:12–23

Ko e hā naʻe fakamatala ai ʻa Paula ki he nofo pōpulá?

Naʻe faʻa fakaʻaongaʻi ʻe Paula he taimi ʻe niʻihi ʻa e foʻi lea faka-Kalisí ki he pōpulá (slave). ʻOku akoʻi ʻe he lea fakatātā ʻo e nofo pōpulá ʻa e ngaahi nunuʻa fakalaumālie ʻo e fili ko ia ke tuku ʻa e angahalá ke ne puleʻi kitá. Koeʻuhí naʻe hoko ʻa e nofo pōpulá ko ha faʻunga angamaheni ʻi he ʻEmipaea Lomá, naʻe mahinongofua pē ki he kau fanongo kia Paulá ʻa e lea heliaki hangē ko e tukulolo ki he ʻOtuá ʻo hangē ko e ongongofua ʻa e kau tamaioʻeikí ki honau ʻeikí mo e kau pōpula ki he angahalá.

Ako Lahi Ange

Huhuʻi ʻo fou ʻia Sīsū Kalaisi

  • D. Toti Kulisitofasoni, “Huhuʻí,” Liahona, Mē 2013, 109–12

Fekauʻaki ʻa e ʻAloʻofá mo e Ngaahi Ngāué

Mītiá

Ngaahi ʻĪmisí

Ko e maʻu ʻe ʻĒpalahame ʻa e fakahinohino fakalangí

Ko e maʻu ʻe ʻĒpalahame ʻa e fakahinohino fakalangí

Ko Sīsū Kalaisi ʻoku tūʻulutui ʻi he Ngoue ko Ketisemaní

Ko Kalaisi ʻi Ketisemani, tā fakatātaaʻi ʻe Harry Anderson

ko ha tangata ʻokú ne papitaiso ha fefine ʻi ha faiʻanga papitaiso

Ko hono maʻu ʻo e ouau papitaisó

Ngaahi Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. Vakai, Loma 1:7.

  2. Vakai, Earl D. Radmacher mo e niʻihi kehe, eds., NKJV Study Bible, 3rd ed. (2018), 1674.

  3. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Ngaahi Tohi ʻa Paulá.”

  4. Vakai, Ngāue 19:21; Loma 1:15; 15:23.

  5. Vakai, Loma 15:22–24, 28.

  6. Vakai, Ngāue 13:45; 15:1–2; 21:27–28; Loma 3:8; 2 Pita 3:15–16.

  7. Vakai, Ngāue 18:2; John W. Welch, “Roman Law Relating to the New Testament” i he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 168.

  8. Vakai, Ngāue 18:1–3; vakai foki, Harold W. Attridge and others, eds., The HarperCollins Study Bible: New Revised Standard Version, Kau ai mo e Apocryphal/Deuterocanonical Books (2006), 1909.

  9. Vakai, Loma 3:21–4:25; 11:13–36; 14:1–23; 15:1–13.

  10. Vakai, Loma 2:9–10; 10:12; Kalētia 3:28.

  11. Vakai, Mātiu 10:5–6; 15:24.

  12. Vakai, Mātiu 28:19–20; Ngāue 1:8; 8:4–25.

  13. Loma 1:15.

  14. Bible Dictionary, “Gospels

  15. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Ongoongoleleí,” Gospel Library.

  16. Vakai, Loma 6:5; 8:11; 1 Kolinitō 6:14; 15:22.

  17. Vakai, Loma 3:25; 4:7–8.

  18. Mark D. Ellison, “Paul and James on Faith and Works,” Religious Educator, vol. 13, no. 3 (2012), 155.

  19. Vakai, Ngāue 16:30–33; Loma 6:1–11; 1 Kolinitō 6:9–11.

  20. Tremper Longman III and Mark L. Strauss, eds., The Baker Expository Dictionary of Biblical Words (2023), fakamatala 1343, peesi 1066.

  21. Longman mo Strauss, The Baker Expository Dictionary, “justification, justify,” 450.

  22. Vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Fakatonuhiaʻí, Fakatonuhia”; vakai foki, Loma 3:21–28; 4:6–8; 5:10, 19.

  23. Vakai, hangē ko ʻení Sione 3:16; 2 Nīfai 26:24.

  24. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:31; Sione 3:36; ʻAlamā 42:22.

  25. Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, Loma 1:18 (ʻi he Loma 1:18, futinouti b).

  26. Vakai, Attridge and others, HarperCollins Study Bible, 1912, fakamatala ki he Loma 2:1–5. ʻE lava ke maʻu ha ngaahi sīpinga lahi ange ʻo e lea mālohí ʻi he Loma 3:1–9, 27–31; 6:1–23; 7:1–25; 9:14–33; 11:1–15.

  27. Vakai, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, “justification, justify,” 450; vakai foki , Loma 3:21–28; 4:6–8; 5:10, 19.

  28. Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻa e Kau ʻAposetolóGospel Library.

  29. 2 Nīfai 2:7.

  30. D. Todd Christofferson, “Justification and Sanctification,” Ensign, June 2001, 20.

  31. Vakai, Loma 3:9–18, 23.

  32. Robert L. Millet, “The Just Shall Live by Faith,” ʻi he Studies ʻi he Scripture, Volume Six: Acts to Revelation, ed. Robert L. Millet (1987), 39.

  33. Naʻe tohi ʻe Paula ha meʻa lahi ange ki he kaveingá ni ʻi he Loma 7:7–12.

  34. Jason R. Combs, “Ko e Lea Fakatātā ʻa Paula ki he Fakamoʻuí ʻi Honau Puipuituʻa Faka-kuongamuʻá” (fakamatala fakaʻilekitulōnika pē), Liahona, ʻAokosi 2023, Gospel Library.

  35. Tietā F. ʻUkitofa, “ʻOku ʻAonga ʻAupito!,” Liahona, Nōvema 2015, 23.

  36. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Palani ʻo e Huhuʻí.”

  37. D. Toti Kulisitofasoni, “Huhuʻí,” Liahona, Mē 2013, 110.

  38. Mark D. Ellison, “Beyond Justice: Reading Alma 42,” ʻi he Give Ear to My Words, ed. Kerry Hull, Nicholas J. Frederick, mo Hank R. Smith (2019), 24.

  39. Vakai, Loma 3:23.

  40. Vakai, hangē ko ʻení, Attridge and others, HarperCollins Study Bible, 1915, fakamatala ki he Loma 3:25; Michael D. Coogan and others, eds., The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version, 5th ed. (2018), 1619, fakamatala ki he Loma 3:25. Faka-Kalisí Hilasterion, “feilaulau fakalelei; feituʻu ʻoku fakamolemoleʻi ai ʻa e angahalá; ʻafioʻanga ʻo e ʻaloʻofá; ʻufiʻufi ʻo e puha ʻo e fuakavá” (Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, fakamatala 2435, peesi 1090).

  41. Ko e kau liliu lea ʻo e Tohitapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí “naʻa nau fili ke liliu ʻa e hilastērion … ʻaki e propitiation, toʻo mei he [Tohi Tapu faka-Latina] Vulgate, pea ʻoku kei nenefu ai pē he ʻahó ni. … ʻOku ʻikai ʻaupito ke toe ʻasi ʻa e propitiation ia ʻi he fakahā ʻo onopōní.” David Rolph Seely, “William Tyndale and the Language of At-one-ment,” ʻi he The King James Bible and the Restoration, ed. Kent P. Jackson (2011), 38.

  42. Ellison, “Beyond Justice: Reading Alma 42,” 24.

  43. Vakai, Loma 1:27–31. Naʻe fai ʻe ʻApinetai ha taukave tatau ʻi he Mōsaia 13:27–28.

  44. Dieter F. Uchtdorf, “Ko e Meʻaʻofa ʻo e ʻAloʻofá,” Liahona, Mē 2015, 109; vakai foki, 2 Nīfai 2:8; 31:19; ʻAlamā 22:14; Molonai 6:4.

  45. Richard Lloyd Anderson, Understanding Paul (2007), 176.

  46. Loma 4:3; vakai foki, Sēnesi 15:6.

  47. Vakai, 4:9–12.

  48. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Kamú.”

  49. Matthew O. Richardson, “We Have Now Received the Atonement,” ʻi he Shedding Light on the New Testament: Acts–Revelation, ed. Ray L. Huntington, Frank F. Judd Jr., mo David M. Whitchurch (2009), 30–45.

  50. Naʻe faʻa liliu ʻi he Tohi Tapu ʻa e Tuʻi ko Sēmisí ʻa e foʻi lea faka-Kalisi ko e doulos ko e tamaioʻeiki, ka ʻoku faʻa ʻuhinga ia ki he pōpula (vakai, Longman and Strauss, The Baker Expository Dictionary, fakamatala 1400, peesi 1067). Ko e foʻi lea faka-Kalisi ko e diakonos, ʻa ia ʻoku maʻu mei ai ʻa e tīkoní, ko e foʻi lea ia ʻoku lahi hono faʻa fakaʻaongaʻi ki he tamaioʻeikí vakai, fakamatala 1249, peesi 1063).

  51. Vakai, Loma 6:13.

  52. Vakai, Loma 6:17, 20.