“Fakahā 1–5,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Fakahā 1–5
Naʻe maʻu ʻe Sione ha fakahā kia Sīsū Kalaisi lolotonga ʻene ʻi he motu ko Pātimosí. Naʻá ne mamata ki hono pukepuke ʻe he Fakamoʻui nāunauʻiá ʻa e ngaahi kī ʻo e maté mo helí, pea naʻe takatakaiʻi Ia ʻe he kau ʻāngeló. Naʻe ʻoange ʻe Sīsū Kalaisi ha pōpoaki ki ha ngaahi kolo ʻe fitu ʻo e Siasí. Naʻe ʻi he ngaahi pōpoaki ko ʻení ʻa e fakafetaʻi, fakatonutonu, mo e faleʻi ki he Kāingalotú kae pehē ki ha ngaahi talaʻofa kiate kinautolu ʻoku nau ikunaʻi ʻa e ngaahi kovi ʻo e māmaní. Naʻe mamata ʻa Sione ki ha meʻa-hā-mai ʻo e ʻOtua ko e Tamaí ʻoku ʻafio ʻi Hono nofoʻa fakaʻeiʻeikí pea ʻokú Ne pukepuke ha tohi kuo fakamaʻu ʻaki ha meʻa fakamaʻu ʻe fitu. Naʻe loto ʻa Sione ke fakaava ʻa e tohí. Naʻe hiva fakafetaʻi e kau ʻāngelo ʻi he langí ki he Lami ʻa e ʻOtuá koeʻuhí he ko Ia pē ʻokú Ne taau ke fakaava ʻa e tohi naʻe fakamaʻú.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ʻe he Siasí ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai hono tohi ʻo e tohi Fakahaá pea ko e hā hono ʻuhingá?
Naʻe hiki ʻa e tohi Fakahaá ʻe Sione ʻOfeina mei he motu ko Pātimosí. Naʻe tuli ʻa e ʻAposetoló ki Pātimosi koeʻuhí ko ʻene fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí. Naʻe ui ʻe Sione ʻene lekōtí “ko e Fakahā ʻa Sīsū Kalaisí.” Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he fakahaá ko e apokalypsis (pe ʻapokalipisi), ʻa ia ko hono ʻuhingá ko ha fakahaaʻi mai, pe ko hano ʻohake ha meʻa naʻe fūfuuʻi.
Ko e tohí ni ko ha fakahā ia ʻo e mafai, mālohi, mo e fatongia mahuʻinga taha ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he palani ʻa e Tamai Hēvaní ki he fakamoʻuí. ʻOku fakahā foki ʻe he tohí ha fakamatala mahuʻinga fekauʻaki mo e ngaahi meʻa ʻe hoko ʻo aʻu ki he Hāʻele ʻAnga Ua Maí pea mo e Nofotuʻí.
ʻOku ngalingali naʻe hiki ʻe Sione ʻene fakahaá ʻi he fakaʻosinga ʻo e senituli ʻuluakí AD. Ko ha taimi ʻeni naʻe fehangahangai ai e Kāingalotú mo ha fakatanga lahi mei he kau Lomá pea pehē ki ha hē fakamātoato mei he moʻoní ʻi loto he Siasí. Naʻe fai ʻe Sione ha tohi ʻo e ʻamanaki lelei mo e fakalotolahi ki he Kāingalotu ʻi hono kuongá pea mo kinautolu ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní.
Neongo ʻoku fonu ʻa e tohí ʻi he ʻū fakatātā mo e ngaahi fakataipe ʻoku ʻikai faʻa faingofua ke mahino ki he kau laukonga ʻi onopōní, ka ʻoku faingofua mo ueʻi fakalaumālie e ngaahi kaveinga ʻo e tohí. Hangē ko hono fakamatalaʻi ʻi he Bible Dictionary, “ʻOku tatau ʻa e pōpoaki ʻo e Fakahaá mo e folofola kotoa pē: ʻe ʻi ai ha ikuna ʻi he māmani ko ʻeni ʻa e ʻOtuá ʻi he tēvoló; ko ha ikuna tuʻuloa ʻo e leleí ʻi he koví, ʻo e Kāingalotú ʻi honau kau fakatangá, ʻo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he ngaahi puleʻanga ʻo e tangatá pea mo Sētané.”
Ko e hā ha meʻa te u lava ʻo ako mei he ngaahi fakataipe ʻi he tohi Fakahaá?
‘Oku faʻa fakaʻaongaʻi ʻe he ʻOtuá e ngaahi fakataipé ke akoʻi ʻaki e ngaahi moʻoni taʻengatá, kau ai e ngaahi moʻoni fekauʻaki mo Hono ʻAlo ʻOfaʻangá. Ke mahino ʻa e ngaahi fakataipé, ʻe ala tokoni ʻa e ngaahi fakahinohino ko ʻení:
-
Fekumi mo kolea e fakahinohino ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.
-
Ako e folofolá ke fakapapauʻi pe ʻoku ʻomi ʻe he ngaahi potufolofola kehé ha fakaʻuhinga pe fakakaukau.
-
Vakaiʻi ʻa e puipuituʻa ʻoku fakaʻaongaʻi ai ʻa e ngaahi fakataipé.
-
Fakakaukau ki he natula mo e ngaahi ʻulungaanga ʻo e ngaahi fakataipé.
-
Fakaʻaongaʻi ʻa e ngaahi tokoni fakaako ʻi he folofolá.
Ko e hā ha ngaahi meʻa ʻe ala fakaʻuhingaʻi ʻaki e ngaahi fakataipe ʻi he Fakahā 1?
|
Fakataipé |
Fakaʻuhingá |
|---|---|
Fakataipé Laumālie ʻe toko fitu (v. 4) | Fakaʻuhingá Kau tamaioʻeiki pe kau taki ki he ngaahi siasi ʻe fitu ʻi ʻĒsiá. |
Fakataipé Ngaahi tuʻí mo e kau taulaʻeikí (v. 6) | Fakaʻuhingá Ko kinautolu ʻoku nau maʻu e hakeakiʻí ʻi he puleʻanga fakasilesitialé. |
Fakataipé ʻAlifa mo e ʻOmeka (v. 8) | Fakaʻuhingá Ongo mataʻitohi ʻuluaki mo fakaʻosi ʻo e ʻalifapeti faka-Kalisí, ʻokú na fakafofongaʻi e fatongia taʻengata ʻo Kalaisi ʻi he ngāue ʻa e ʻOtuá. |
Fakataipé Tuʻunga maama koula ʻe fitú (v. 12) | Fakaʻuhingá Ko e ngaahi siasi ʻe fitu ʻoku nau maʻu e maama ʻo e ongoongoleleí. |
Fakataipé Nima toʻomataʻu (veesi 16–17) | Fakaʻuhingá Nima ʻo e fuakavá mo e fakaʻilonga ʻo e mālohi; ʻoku pukepuke ʻe Kalaisi ʻa e ngaahi siasi ʻe fitú ʻi Hono toʻukupu nima toʻomataʻú. |
Fakataipé Fetuʻu ʻe fitu (v. 16) | Fakaʻuhingá Ko ha ʻīmisi ʻe taha ʻokú ne fakataipe e kau tamaioʻeiki pe kau taki ʻi he ngaahi siasi ʻe fitú. |
Fakataipé Heletā māsila ʻoku fakatoumata (v. 16) | Fakaʻuhingá Ko e folofola ʻa e ʻOtuá, ʻi hono fakahaaʻi e tautea ki he angahalá pea fakatauʻatāinaʻi e tonuhiá. |
Fakataipé Ngaahi kī ʻo hētesí mo e maté (v. 18) | Fakaʻuhingá Ngaahi kī ʻokú ne fakaava (ikunaʻi) ʻa e ngaahi matapā ʻo e mate fakalaumālié mo fakatuʻasinó. |
Ko e hā e meʻa ʻoku mahuʻinga fekauʻaki mo e kau ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he tuʻunga māmá?
Naʻe fakapatonu ʻa e ʻuluaki vahe ʻe tolu ʻo e tohi Fakahaá ki he ngaahi kolo ʻe fitu ʻo e Siasí ʻi ʻĒsia Minó. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he ngaahi fetuʻu ʻe fitú ʻa e kau taki ʻo e ngaahi kolo ko iá. ʻI he Fakahā 1:13, naʻe fakamatalaʻi ʻe Sione ʻa Sīsū Kalaisi ʻoku tuʻu ʻi lotomālie ʻi ha tuʻuanga maama ʻe fitu, ʻa ia naʻá ne fakafofongaʻi ʻa e ngaahi kolo ʻo e Siasí. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he fakataipe ko ʻení naʻe kau ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Heʻene Kāingalotu ʻi he Siasí. Naʻe vahevahe ʻe he ʻEikí ha talaʻofa tatau ki he Kāingalotu ʻi hotau kuongá: “Ko e moʻoni, ko e moʻoni, ʻoku ou pehē kiate kimoutolu ʻoku mamata hoku matá kiate kimoutolu. ʻOku ou ʻi homou lotolotongá.”
Ko hai ʻa e kau Nikolaitaní?
Ko e kau Nikolaitaní ko ha kulupu ia ʻo ha kau Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá naʻa nau fakatonuhiaʻi ʻa e angahala fakasekisualé mo e tauhi ʻotua tamapuá. Naʻe folofola ʻa e ʻEikí ʻi he Fakahā 2:6 naʻá Ne “fehiʻa ki he ngaahi ngāue ʻo e kau Nikolaitaní.” Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī ko kinautolu ʻoku nau kau ʻi he ngaahi ngāue ʻa e kau Nikolaitaní “ko e kāingalotu kinautolu ʻo e Siasí ʻa ia ʻoku nau feinga ke tauhi honau tuʻunga ʻi he Siasí, ka nau kei hokohoko atu pē ke moʻui ʻo fakatatau mo e anga ʻo e māmaní.”
Ko e hā ʻa e mate ʻanga uá?
“Naʻe fakahoko mai ʻa e mate fakalaumālié ki he māmaní ʻi he Hinga ʻa ʻĀtamá (Mōsese 6:48). ʻOku mate fakalaumālie ʻa e kakai fakamatelie ʻoku nau maʻu ʻa e ngaahi fakakaukau, ngaahi lea mo e ngaahi ngāue ʻoku kovi, lolotonga ʻenau kei moʻui ʻi he māmaní (1 Tīmote 5:6). Naʻe tuʻunga ʻi he Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí pea mo e talangofua ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí, ha toe lava ai ʻa e tangatá mo e fefiné ʻo maʻa mei he angahalá pea nau ikunaʻi ʻa e mate fakalaumālié.
“ʻOku toe hoko foki ʻa e mate fakalaumālié ʻi he hili ʻa e mate ʻa e sino fakamatelié. ʻE fakamāuʻi fakatouʻosi ʻa e kakai kuo toetuʻú mo e tēvoló mo ʻene kau ʻāngeló. Ko kinautolu naʻa nau angatuʻu fakahāhā ki he maama mo e moʻoni ʻo e ongoongoleleí te nau mate fakalaumālie. ʻOku faʻa ui ʻa e mate ko ʻení ko e mate ʻanga uá.” Ko e mate ʻanga uá ko ha fakamavaheʻi tuʻuloa ia mei he ʻOtuá. Ko kinautolu ʻoku nau aʻusia iá, ko kinautolu pē ia he ʻikai huhuʻi ʻe Sīsū Kalaisi pe maʻu ha puleʻanga ʻo e nāunaú.
Ko e hā ʻa e mana fufū mo e maka hinehiná?
Naʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ʻa e mana ke kai ʻe he fānau ʻo ʻIsilelí lolotonga ʻa e taʻu ʻe 40 ʻo ʻenau ʻi he feituʻu maomaonganoá. Naʻe fūfuuʻi ʻa e maná ʻi loto ʻi he puha ʻo e fuakavá ʻi he māʻoniʻoni ʻo e ngaahi māʻoniʻoní ko ha fakamanatu ʻo e mana ko ʻení. ʻOku malava pē ko e mana fufū ʻoku fakamatala ki ai ʻi he Fakahā 2:17 ko ha fakataipe ia ʻo e mana ʻi loto ʻi he puha ʻo e fuakavá. Ko kinautolu pē ʻoku hū ki he ʻao ʻo e ʻOtuá ʻaki ʻenau maʻu ʻa e moʻui taʻengatá te nau lava ʻo sio ki aí.
ʻOku tau ako ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 130:10–11 “ʻe hoko leva ʻa e maka hinehina ʻa ia ʻoku lau ki ai ʻi he Fakahā 2:17, ko ha ʻŪlimi mo e Tūmemi ki he tangata takitaha ʻokú ne maʻu ha maká, ʻa ia ʻe fakahā mai ai ʻa e ngaahi meʻa ʻoku kau ki ha faʻahinga puleʻanga māʻolunga ange; pea ʻoku foaki ha maka hinehina kiate kinautolu kotoa pē ʻa ia ʻoku nau hū ki he puleʻanga fakasilesitialé, ʻa ia kuo tohi ai ha hingoa foʻou, ʻa ia ʻoku ʻikai ke ʻiloʻi ʻe ha tangata ka ko ia pē ʻokú ne maʻu iá. Ko e hingoa foʻoú ko e foʻi lea fakaʻilongá ia.”
Ko e hā ʻa e fetuʻu pongipongí?
Ko e fetuʻu pongipongí ko e fetuʻu fakaʻosi mo ngingila taha ia ʻoku mamata ki ai kimuʻa he hopo ʻa e laʻaá. Naʻe hoko ia ko ha fakaʻilonga ʻo ha meʻa pe ko ha taha ʻokú ne talaki ha ʻaho foʻou pe ko e fakafoki mai ʻo e māmá. ʻI he veesi ko ʻení, ʻoku fakataipe ʻe he fetuʻu pongipongí ʻa Sīsū Kalaisi, ʻa ia ʻokú Ne ʻomi ʻa e maama taʻengatá ki he māmaní. Naʻe fakamoʻoni ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani lolotonga ʻene lea fekauʻaki mo kinautolu ʻoku fekuki mo e mamahí ʻi heʻenau moʻuí, ʻo pehē: “Ko Ia ʻa e fetuʻu ngingila ʻo e pongipongí. Ko Ia ʻa e laʻaá … pea mo e ʻAló … ʻa ia ʻoku ʻi ai maʻu pē. … ʻOku ou palōmesi atu ʻi he huafa ʻo e ʻEikí ʻe hopo hake ʻa e laʻaá, ʻe hola ʻa e fakapoʻulí, pea ʻe toe foki mai ʻa e ʻamanaki leleí, te ke toe fiefia, ko Kalaisi ʻa e fetuʻu ngingila ʻo e pongipongí.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē ʻoku maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e kī ʻo Tēvitá?
ʻOku kau ʻi he Fakahā 3:7 ha kupuʻi lea meia ʻĪsaia, ʻa ia naʻá ne tohi fekauʻaki mo e kī ʻo Tēvitá. Naʻe lea ‘a ʻĪsaia kau ki ha taha ʻo e kau faifekau pule ʻa e Tuʻi ko Tēvitá, ko ʻIlaiakimi, ʻa ia naʻe foaki ange ki ai e ngaahi kī ke fakaava e ngaahi matapā ʻo e temipale māʻoniʻoní kuo loká. ʻE lava ke vakai ki he ngaahi kī ko ʻení ko ha fakataipe ʻo e mālohi mo e mafai ke pulé. ʻI he Fakahā 3:7, naʻe ui ʻe Sīsū Ia ko e tokotaha ʻokú Ne maʻu ʻa e kī ʻo Tēvitá, ʻo ʻuhinga ʻokú Ne maʻu ʻa e mālohi mo e mafai ke puleʻi ʻa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he māmaní pea ʻi he langí.
Ko e hā e ʻuhinga ʻoku ui ai ʻa Sīsū Kalaisi ko e “ʻĒmení”?
ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea ʻēmeni ʻi he faka-Hepeluú mo e faka-Kalisí ki he “totonu; moʻoni; pau. ʻOku fakamatalaʻi ʻi he Fakahā 3:14, ʻa e faivelenga mo e moʻoni ʻa Sīsū Kalaisi ko e “ʻĒmeni” maʻongoʻongá ko ha fehangahangai ʻo e ngaahi tōʻonga māmāfana ʻo e kau Leotisiá.
Ko hai ʻa e kaumātuʻa ʻe toko uofulu mā faá?
ʻI he Fakahā 4, naʻe mamata ʻa Sione ki ha meʻa-hā-mai ʻo e ʻOtua ko e Tamaí ʻoku ʻafio ʻi Hono nofoʻa fakaʻeiʻeiki fakalangí, mo e kaumātuʻa ʻe toko 24 ʻoku nau takatakaiʻi ʻa e nofoʻa fakaʻeiʻeikí. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he folofola fakaonopōní ko e kaumātuʻa ʻe toko 24 ko ʻení “ko e kaumātuʻa ia kuo faivelenga ʻi he ngāue ʻo e lakanga fakafaifekaú, pea kuo nau mate; ʻa ia naʻa nau kau ki he ngaahi siasi ʻe fitú, pea naʻa nau lolotonga ʻi he palataisi ʻo e ʻOtuá.”
Ko e hā ʻa e tahi sioʻatá?
ʻOku tau ako ʻi he fakahā naʻe fai mai ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, ʻoku fakafofongaʻi ʻe he tahi sioʻatá ʻa e “māmaní, ʻi hono tuʻunga fakamāʻoniʻoniʻi, taʻe-faʻa-mate, mo taʻengatá.”
Ko e hā e meʻa naʻe fakafofongaʻi ʻe he faʻahinga meʻa moʻui ʻe faá?
ʻI he meʻa-hā-mai ʻa Sione ki he nofoʻa fakaʻeiʻeiki fakalangí, naʻá ne mamata ai ki ha faʻahinga meʻa moʻui ʻe fā naʻa nau fakahīkihikiʻi ʻa e ʻOtuá. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he fakahā ʻi he ʻaho kimui ní ʻa e ʻuhinga ʻo e faʻahinga meʻa moʻui ko ʻení, ʻo hangē ko hono lekooti ʻi he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 77:2–4. ʻIkai ngata aí, naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá: “Ko e fanga monumanu ʻe faá ko e toko fā ia ʻi he fanga manu fakaʻeiʻeiki taha kuo nau fakakakato e taumuʻa ʻo honau fakatupú, pea kuo fakahaofi mei he ngaahi māmani kehé, koeʻuhí he ne nau haohaoa; ne nau hangē ha kau ʻāngelo ʻi honau feituʻú; ʻoku ʻikai talamai e feituʻu ne nau omi mei aí.”
Ko e hā ʻa e tohi naʻe fakamaʻu ʻaki ʻa e meʻa fakamaʻu ʻe fitú pea ʻoku ʻuhinga ki he hā ke fakaava iá?
ʻI he hokohoko atu e meʻa-hā-mai ʻa Sioné, naʻá ne mamata ki ha “tohi kuo tohi ʻi loto mo tuʻa, pea fakamaʻu ʻaki ʻa e meʻa fakamaʻu ʻe fitu.” ʻI he kuonga muʻá, ko hono maluʻi ko ia ʻa e ʻū pepa fakaʻofisialé, naʻe ʻai ʻa e ʻumeá pe teʻelango kuo fakavaiá ʻo silaʻi ʻaki ʻa e pepá pea paaki ai mo e hingoa pe fakaʻilonga ʻo e tokotaha ʻoku ʻaʻaná. Naʻe fakaʻaongaʻi foki ʻa e meʻa fakamaʻú ke fakapapauʻi ʻoku fakaava ʻe he tokotaha totonú ʻa e pepá.
ʻOku fakafofongaʻi ʻe he tohi ʻoku ʻi ai e meʻa fakamaʻu ʻe fitú ʻa e “hisitōlia ʻo e māmaní,” ʻo kau ai ʻa e “finangalo kuo fakahā mai, mo e ngaahi meʻa lilo, mo e ngaahi ngāue ʻa e ʻOtuá” ʻa ia ʻe hoko ʻi he māmaní lolotonga e moʻui fakamatelié. “ʻOku ʻi he ʻuluaki meʻa fakamaʻú ʻa e ngaahi meʻa ʻo e ʻuluaki taʻu ʻe taha afé, pea ʻi hono uá foki ʻa e ngaahi meʻa ʻo e taʻu ʻe taha afe hono uá, ʻo pehē atu ai pē ʻo aʻu ki hono fitú.”
Naʻe fakafofongaʻi ʻe hono fakaava ʻo e takainga tohí ʻa hono fakahoko ʻo e ngaahi fiemaʻu naʻe ʻi loto aí. Ko Sīsū Kalaisi pē naʻe taau ke Ne fai ʻení. Naʻe fakahaaʻi heni ʻa e mafai mo e malava ʻe he Fakamoʻuí ke fakahoko e palani ʻo e fakamoʻui ʻa e Tamai Hēvaní.
Ko e hā e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he hingoa “Laione ʻo e faʻahinga ʻo Siutá,” “Aka ʻo Tēvitá,” mo e “Lami naʻe tāmateʻí” fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí?
Ko e “Laione ʻo e faʻahinga ʻo Siutá,” ko ha huafa ia ʻoku feʻunga mo Sīsū Kalaisi koeʻuhí he ʻoku fakaʻeiʻeiki mo mālohi ʻa e laioné pea koeʻuhí naʻe ʻaloʻi ʻa e Fakamoʻuí ʻi he hako ʻo Siutá. Ko e fakataipe ʻo ha laione ko ha fehangahangai mahino ia ki he “Lami” angamalū mo feilaulau naʻe lau ki ai ʻi he veesi 6 mo e 12. ʻOku fakahaaʻi ʻe he ongo fakatātaá ni ʻoku fakatou maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e fakaʻeiʻeikí mo e angamaluú.
Ko e huafa ko e “Aka ʻo Tēvitá” ʻoku fakaʻaongaʻi ki he Fakamoʻuí ʻoku maʻu ia mei ha kikite ʻa ʻĪsaia ʻe hoko ʻa e Mīsaiá ko ha hako ʻo e Tuʻi ko Tēvitá. Naʻe faʻa fakamamafaʻi ʻe he kau faʻu tohi ʻo e Kosipelí naʻe tukuʻau mai ʻa Sīsū Kalaisi meia Tēvita.
Ko e hā e meʻa naʻe fakafofongaʻi ʻe he nifo ʻe fitu mo e mata ʻe fitu ʻi he Lamí?
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Sione ʻa e Lami ʻi heʻene meʻa-hā-maí naʻe lahi e ngaahi nifo ʻi hono ʻulú mo hono ngaahi matá. ʻOku faʻa hoko ʻa e nifó ʻi he folofolá ko ha fakataipe ʻo e mālohi. ʻOku faʻa fakataipe ʻe he matá ʻa e māmá mo e ʻiló. ʻOku fakahaaʻi ʻi he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá naʻe maʻu ʻe he Lamí ha “meʻatui ʻe hongofulu mā ua mo e mata ʻe hongofulu mā ua, ʻa ia ko e kau tamaioʻeiki ʻe toko hongofulu mā ua ia ʻa e ʻOtuá.” Koeʻuhí naʻe lau e kakai ʻo e ʻEikí ʻi ʻIsileli he kuonga muʻá ko e hako ʻe toko hongofulu mā uá pea naʻe fokotuʻu ʻe he ʻEikí Hono Siasí ʻaki e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Ua, ʻe lava ke fakataipe ʻe he fika hongofulu mā uá ʻa e puleʻanga mo e faʻunga fakalangi, pe ko e lakanga fakataulaʻeikí. ʻE lava ke fokotuʻu mai ʻe he vēsí ni ʻoku fakatefito e mālohi mo e ʻilo ʻo e lakanga fakataulaʻeikí ʻi he Lami ʻa e ʻOtuá.
Ako Lahi Ange
Ngaahi Tokoni ki he Mahino ʻo e Tohi ʻo e Fakahaá
-
Nicholas J. Frederick, “The Book of Revelation: A Testament to the Lamb of God,” Ensign, Dec. 2019, 46–51
-
Nicholas J. Frederick, “Ngaahi Founga Fakaʻuhinga ki he Tohi ʻa Fakahaá” (fakamatala fakakomipiuta pē), Liahona, Tīsema 2023, Gospel Library
-
Richard D. Draper, “Messages of the Book of Revelation for Latter-day Saints” (digital-only article), Liahona, Dec 2019
-
“Overview of the Book of Revelation,” ChurchofJesusChrist.org
Ko Hono Ikunaʻi ʻo e Māmaní
-
Russell M. Nelson, “Ikuʻi ʻa Māmani mo Maʻu ha Fiemālie,” Liahona, Nōvema 2022, 95–98
-
Neil L. Andersen, “Ko Hono Ikunaʻi ʻo e Māmaní,” Liahona, Mē 2017, 58–62
Ko e Lami ʻa e ʻOtuá
-
Jeffrey R. Holland, “Vakai ki he Lami ʻa e ʻOtuá,” Liahona, Mē 2019, 44–46
Mītiá
Ngaahi ʻĪmisí
Motu ko Pātimosí
Ko Sione ʻi he Motu ko Pātimosí
St. John on Patmos [Seni Sione ʻi Pātimosi], tā fakatātaaʻi ʻe Gustave Doré