Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Luke 22; Sione 18


“Luke 22; Sione 18,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Luke 22; Sione 18

Hili hono fokotuʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e sākalamēnití, naʻá Ne hāʻele mo ʻEne kau ākongá ki he Ngoue ko Ketisemaní. Naʻá Ne mamahi ʻi Ketisemani, ʻo tupunga ai ʻa ʻEne “tautaʻa ko e taʻataʻa naʻe tō ʻi he tulutā lalahi.” Naʻe lavakiʻi mo puke pōpula Ia. Naʻe taaʻi, manukiʻi, mo fakafehuʻia ʻa Sīsū ʻi he ʻao ʻo e fakataha alēlea ʻo e kau Siú. Naʻe ʻomi leva ʻa Sīsū ki he ʻao ʻo Pailató, ʻa ē naʻá ne fakafehuʻia ʻa Sīsū pea ʻikai maʻu ha kovi ʻiate Iá.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Luke 22:7–20

Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e ʻOhomohe Fakaʻosí?

Ke ʻilo lahi ange fekauʻaki mo e mahuʻinga ʻo e ʻOhomohe Fakaʻosí, fakakaukau ke ako e ngaahi fakamatala ko ʻení:

Luke 22:31

ʻOku ʻuhinga ki he hā ke fakatangaʻi hangē ko e uité ʻe Sētané?

ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe utu e ʻū kauʻi uité pea fakatahaʻi ki ha ʻū haʻinga. Naʻe fakatākoto ʻa e ʻū haʻinga uité ʻi ha faliki fefeka pea laiki ʻaki ha meʻangāue mamafa (tā) kae ʻoua kuo fakamavahevaheʻi ʻa e tengaʻi uité mei hono kofukofú, pe ko e ngeʻesí.

haʻinga uite ʻoku fokotuʻutuʻu ʻi ha ngoueʻanga

Ko e Ututaʻu Koulá, tā fakatātā ʻa David Merrill.

Naʻe ʻikai lava ke kai ʻa e ngeʻesí pea naʻe lau ia ko e saafa—ko ha meʻa ʻoku ʻikai hano mahuʻinga. ʻI ha ʻaho havilivili, naʻe laku ʻa e tengaʻi ʻakaú mo e sāfá ki he ʻataá ʻaki ha huo langa. ʻE tō ʻa e tengaʻi ʻakau mamafá ki he kelekelé, pea ʻe puhi leva ʻe he havilí ʻa e sāfá. (Vakai foki, “Mātiu 3:12. Ko e hā e ʻuhinga ʻo e kupuʻi lea ʻʻOku ʻi Hono nimá ʻa Hono ií’?”)

ko e laku ʻe he kau tangata fāmá ʻa e uité ʻi ha ʻaho havili

Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e fakatātā ʻo hono fakamavahevaheʻi ʻo e tengaʻi uité mei he sāfá ke fakatokanga kia Pita fekauʻaki mo e holi ʻa Sētane ke fakaʻauha iá. Naʻe folofola ʻa Sīsū kia Pita, “ʻOku holi ʻa Sētane kiate kimoutolu, koeʻuhí ke ne fakatangaʻi ʻa kimoutolu ʻo hangē ko e uité.” Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ʻi he veesi ko ʻení ʻoku holi ʻa Sētane ke fakaʻauha e kau ākonga kotoa ʻa e Fakamoʻuí, kae ʻikai ko Pita pē. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā ʻUlise Soalesi ʻoku ʻuhinga ʻa e fakatangaʻi hangē ko e uité “ke mole meiate kitautolu hotau mālohi ke fakalotoa e māmaní ke nau fai leleí.”

Luke 22:39, 44

Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he Ngoue ko Ketisemaní fekauʻaki mo e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí?

(Fakafehoanaki ki he Mātiu 26:36; Maʻake 14:32; Sione 18:1.)

Naʻe kamata e mamahi ʻa e Fakamoʻuí koeʻuhí ko e ngaahi angahala ʻa e kakai kotoa peé, ʻi he Ngoue ko Ketisemaní. Ko e Ngoue ko Ketisemaní ko ha vaoʻakau ʻōlive ia. Ko e ngoue ko ʻení ko ha feituʻu ia naʻe faʻa ʻaʻahi ki ai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe tuʻu ia ʻi he tafaʻaki fakahihifo ʻo e Moʻunga ʻŌlivé, ʻi tuʻa pē ʻi he ngaahi ʻā ʻo Selusalemá.

fanga fuʻu ʻōlive fakakuongamuʻa ʻi he Ngoue ko Ketisemaní ʻi he Moʻunga ʻŌlivé

“ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea ketisemaní ki he ʻtataʻoʻanga ʻōlive.’” ʻI he kuonga ʻo e Fakamoʻuí, naʻe ngaohi ʻa e lolo ʻōlivé ʻaki hono ʻuluaki tekaʻi ha fuʻu maka lahi ʻi he ʻōlivé ke laiki kinautolu. Naʻe ui ʻa e ʻōlive kuo laikí ko e “momosi.”

tatauʻanga ʻōlive fakakuongamuʻa

Naʻe faʻo leva ʻa e momosí ʻi ha ʻū kato molū kuo lalanga ngakōkō. Naʻe fakaʻaongaʻi ha mīsini tataʻoʻanga ʻōlive ke ne tataʻo mālohi ʻa e ʻōlivé ʻi he ʻū kato ko ʻení. ʻI he taimi naʻe mālohi ai hono tataʻo e ʻōlivé ʻe he mīsini tataʻó, naʻe kulokula ʻa e lolo ne ʻuluaki tafe maí.

lolo ʻoku kulokula tatau mo e totó ʻi ha tataʻoʻanga ʻōlive

ʻE lava ke tokoni ʻa e founga ʻoku fakaʻaongaʻi ki hono ngaohi ʻo e lolo ʻōlivé ke mahino kiate kitautolu e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe akonaki ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Naʻe tataʻo moʻoni ʻa Kalaisi ʻi he Ngoue ko Ketisemaní ʻi he mafatukituki ʻo e ngaahi angahala ʻo e māmaní. Naʻá Ne tautaʻa ʻi he toto lahi fau—ko e ʻlolo’ ʻo ʻene moʻuí—ʻa ia naʻe tafe mei he ava kotoa pē ʻo hono kilí. [Vakai, Luke 22:44; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18.] …

“Hangē pē ko e sino ʻo e ʻōlivé, ʻa ia naʻe tataʻo ke maʻu e lolo ke ne ʻoatu ha māmá, naʻe pehē pē ʻa e Fakamoʻuí. Mei he ava kotoa pē naʻe tafe ʻa e taʻataʻa moʻui ʻa hotau Huhuʻí.”

Luke 22:39–46

Ko e hā e ʻuhinga naʻe mamahi ai ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemaní?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 26:37–41; Maʻake 14:32–42.)

ʻOku ʻomi ʻe he Ngaahi Kosipeli ʻe tolu ha ngaahi fakaikiiki ʻo e founga naʻe mamahi ai ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní. ʻOku tau ako mei he folofola ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ha ngaahi fakaʻuhinga mahuʻinga ki he ʻuhinga naʻe mamahi ai ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe akoʻi ʻe he Tuʻi ko Penisimaní naʻe tafe e taʻataʻa ʻa Sīsuú mei he ava kotoa pē ʻo Hono kilí koeʻuhí ko ʻEne “mamahi koeʻuhí ko e ngaahi fai angahala mo e ngaahi anga-fakalielia ʻa hono kakaí.” Naʻe fakamatalaʻi ʻe he Fakamoʻuí naʻá Ne mamahi koeʻuhí ka tau lava ʻo fakatomala mei heʻetau ngaahi angahalá. Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻAlamā naʻe ʻikai ngata pē ʻi he mamahi ʻa Kalaisi ke fakahaofi kitautolu mei he angahalá ka “ke tokoniʻi ai ʻa hono kakaí ʻo fakatatau ki honau ngaahi vaivaí.”

Ko Kalaisi ʻi he kelekele ʻi Ketisemaní

Ketisemani, tā fakatātā ʻa Adam Abram

Luke 22:42

Ko e hā e meʻa ʻoku fakataipe ʻe he ipú?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 26:39; Maʻake 14:36.)

ʻOku fakataipe ʻe he ipu naʻe ʻuhinga ki ai ʻa e Fakamoʻuí ʻa e mamahi naʻá Ne foua lolotonga ʻEne Fakaleleí. ʻI he mamahi ʻa Sīsū Kalaisi ʻi Ketisemani koeʻuhí ko ʻetau ngaahi angahalá, naʻá Ne lotu ai ki he Tamai Hēvaní ʻo pehē, “Kapau ko ho finangaló, ʻave ʻa e ipú ni ʻiate au: kae ʻoua naʻa fai hoku lotó, ka ko e finangalo ʻoʻoú.” ʻI he taimi naʻe puke pōpula ai Iá, naʻe folofola ʻa Sīsū kia Pita, “Ko e ipu ʻoku foaki mai kiate au ʻe he Tamaí, ʻikai te u inu ia?” Hili e pekia mo e Toetuʻu ʻa Sīsuú, naʻe ui ʻe Sīsū ʻEne mamahí ko e inu mei he “ipu koná.” Naʻe pehē ʻe ʻEletā Pulusi R. Makongikī fekauʻaki mo e mamahi naʻe foua ʻe he Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní: “ʻOku tau ʻiloʻi naʻá ne tautaʻa [tafe fakafokifā] ko e taʻataʻa mei he ava kotoa pē ʻo hono kilí ʻi Heʻene inu ʻa e totoka ʻo e ipu kona ko ia ne ʻoange ʻe Heʻene Tamaí kiate Iá.

“ʻOku tau ʻiloʻi naʻá Ne mamahiʻia, ʻi he sinó mo e laumālié fakatouʻosi, ʻo lahi ange ia ʻi he mamahi ʻe lava ke aʻusia ʻe ha tangata, tuku kehe pē ʻa e maté.

“ʻOku tau ʻilo naʻe totongi ʻe Heʻene mamahí ʻa e ngaahi fiemaʻu ʻa e fakamaau totonú ʻi ha founga ʻoku ʻikai mahino kiate kitautolu, fakamoʻui e ngaahi laumālie kuo fakatomalá mei he mamahi mo e ngaahi tautea ʻo e angahalá, pea foaki e ʻaloʻofá kiate kinautolu ʻoku tui ki Hono huafa māʻoniʻoní.

“ʻOku tau ʻilo naʻá Ne tokoto ʻi he kelekelé kuo vaivai ʻaupito, ko e fakatupu ʻe he ngaahi mamahi ʻo ha kavenga taʻefakangatangata, ke Ne tetetete peá Ne loto ke ʻoua naʻá Ne inu ʻi he ipu koná.”

Luke 22:44

Naʻe tautaʻa moʻoni nai ʻa Sīsū ʻaki Hono taʻataʻá ʻi Ketisemani?

Ko Luke pē ʻa e tokotaha faʻu tohi Kosipeli naʻá ne lekooti naʻe kau ʻi he mamahi ʻa e Fakamoʻuí ha “taʻataʻa naʻe tō ʻi he tulutā lalahi.” Naʻe fakapapauʻi ʻe he Fakamoʻuí ʻa e moʻoni ko ʻení ʻi he folofola ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní: “Ko [ha] mamahi naʻe langaki ai ʻa ʻeku tetetete ʻaʻaku, ʻa ia ko e ʻOtua, ko e tokotaha ʻoku mālohi tahá, koeʻuhí ko e mamahí, pea mo e tafe ʻa e totó ʻi he ava kotoa ʻo hoku kilí.”

Sione 18:5–6

Ko e hā e meʻa ʻoku mahuʻinga fekauʻaki mo e tali ʻa e Fakamoʻuí “Ko au ia”?

ʻI he taimi naʻe pehē ai ʻe he kau taki Siú ko ʻenau fekumi kia Sīsū ʻi Nāsaletí, naʻe tali ange ʻe Sīsū, “Ko au ia.” Ko e “Ko Aú” ko ha huafa ia ʻo Sīsū. Naʻe tuʻo lahi hono fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e huafa “Ko Aú” ʻi Heʻene ngāue fakafaifekaú. Naʻe mei mahino ki he kau Siú ʻa e huafa ko ʻení ko hano fakahaaʻi ia ʻo e tuʻunga faka-ʻOtua ʻo Kalaisí.

Sione 18:13–14

Ko hai ʻa Kaiafasi mo ʻAnasi?

(Fakafehoanaki mo e Mātiu 26:57.)

Naʻe hoko ʻa Kaiafasi ko e taulaʻeiki lahi ki he temipale Selusalemá lolotonga e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí. Naʻe kau ʻi hono ngaahi fatongiá ʻa hono tokangaʻi e ngaahi ouau ʻo e temipalé mo hono puleʻi e tukuʻanga koloa ʻo e temipalé. Naʻá ne koloaʻia pea naʻe lahi hono ivi tākiekiná. Naʻá ne mei lau ʻa hono fakamaʻa ʻe Sīsū ʻa e ngaahi feituʻu ʻatā ʻo e temipalé ko ha pole ki hono mafaí. Hili hono fakaake ʻe Sīsū ʻa Lāsalosi mei he maté, naʻe pehē ʻe Kaiafasi naʻe fiemaʻu ke fakapoongi ʻa Sīsū.

Ko Kaiafasí ko ha foha ʻi he fono ia ʻo ha taulaʻeiki lahi kimuʻa, ko ʻAnasi. ‘Oku fakamatalaʻi ʻe he ngaahi maʻuʻanga fakamatala fakahisitōliá ʻa e fāmili ʻo ʻAnasí ʻi he mālohí mo honau ivi tākiekiná. Ko ha ongo tangata Sātusi fakatouʻosi kinaua. ʻI he ngaahi senituli kuohilí, naʻe fakaʻau ke kovi ʻa e tuʻunga ʻo e taulaʻeiki lahí. Naʻe hoko ia ko ha meʻa ke fili fakapolitikale, kae ʻikai ko ha tuʻunga lakanga fakataulaʻeiki ne makatuʻunga ʻi he hakó. ʻI he hoko ʻa Kaiafasi ko e taulaʻeiki lahí, naʻá ne tokangaʻi ʻa e Sanitaliné ʻa ia naʻá ne fakamaauʻi mo fakaʻekeʻeke ʻa Sīsuú. Ko e Kosipeli pē ʻa Sioné ʻoku fakamatala ai naʻe hā foki ʻa Sīsū ʻi he ʻao ʻo ʻAnasí.

Sione 18:29

Ko hai ʻa Pailato?

Naʻe vahevahe ʻa e Puleʻanga Lomá ki ha ngaahi vahefonua naʻe takitaha puleʻi ʻe ha fakamaauʻanga. Ko Ponito Pailato ʻa e taki Loma naʻá ne puleʻi ʻa Siutea mei he AD 26 ki he 36. Hili ha taimi nounou pē ʻo ʻene maʻu e lakangá, naʻá ne fakaʻitaʻi ha kau Siu tokolahi ʻaki haʻane ʻomi ha ʻū fuka ki Selusalema mo ha ngaahi fakaʻilonga ʻo e ʻemipola Lomá. Naʻe vakai ʻa e kau Siú ki he ngaahi ʻīmisi ko ʻeni ʻo e ʻemipolá ko ha tauhi ʻotua tamapua. Naʻe tuʻutuʻuni foki ʻe Pailato ke tāmateʻi ha niʻihi pau ʻo e kau Kālelí.

Sione 18:29–36

Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻomi ai ʻe he kau taki Siú ʻa Sīsū kia Pailató?

Naʻe tala ʻe he kau taki ʻo e kau Siú naʻe halaia ʻa Sīsū ʻi he lea fie-ʻOtuá pea naʻa nau loto ke tāmateʻi Ia. Ka neongo ia, naʻa nau fehangahangai mo ha ngaahi faingataʻa lahi: (1) ʻi he malumalu ʻo e lao faka-Lomá, naʻe ʻikai maʻu ʻe he kau Siú ʻa e mafai ke fakapoongi ha taha; (2) naʻe ʻikai ke mahuʻingaʻia e kau Lomá, ʻa ia naʻa nau lava ʻo fakapoongi ha tahá, ʻi he hia ʻa e kau Siú ko e lea fie-ʻOtuá; pea (3) koeʻuhí ko e ivi tākiekina ʻo Sīsū Kalaisí, naʻe manavahē ʻa e kau taki Siú naʻa hoko ha moveuveu kapau te nau fakahalaiaʻi Ia ʻi he kakaí ke mate.

Naʻe fiemaʻu ʻe he kau taki Siú ʻa e tokoni ʻa Lomá ke tāmateʻi ʻa Sīsū Kalaisi. Ko ia ai naʻa nau ʻomi ʻa Sīsū ki he fakamaauʻanga Lomá, kia Pailato. Naʻa nau loto ke ʻilo ha hia naʻe tautea maté ke tukuakiʻi ʻaki e Fakamoʻuí. ʻE hā leva ai ki he kakaí ko e puleʻanga Lomá naʻa nau fatongia ʻaki hono fakapoongi ʻo Sīsuú, kae ʻikai ko e kau taki Siú.

Sione 18:37–39

Ko e hā e ngaahi tukuakiʻi ʻo Sīsuú?

Neongo naʻe tukuakiʻi ʻe he kau taulaʻeiki lahí ʻa Sīsū ko ha taha faihia, ka ʻoku ʻikai mahino lelei mei he ngaahi Kosipelí ʻa e hia naʻe tukuakiʻi ki ai ʻa Sīsuú. Ka neongo ia, ʻoku lekooti ʻi he ngaahi talanoa ʻo e Kosipelí naʻe nofotaha e ngaahi fakafehuʻi ʻe Pailato ʻa Sīsuú ʻi Heʻene fakakaukau pe ko ha tuʻi nai Iá. ʻIkai ngata aí, naʻe angamaheni ʻaki ke fokotuʻu ha fakaʻilonga ʻi ʻolunga ʻi ha taha kuo tutuki ke fakaʻaliʻali ʻa e “tukuakiʻi” ʻoku fai kiate iá. Ko e fakaʻilonga naʻe fokotuʻu ʻe Pailato ʻi ʻolunga ʻi he kolosi ʻa e Fakamoʻuí ko e “Ko Sīsū ʻo Nāsaletí ko e Tuʻi ʻo e kakai Siú.” ʻOku ngalingali naʻe fakapoongi ʻa Sīsū koeʻuhí ko e tukuakiʻi ki he talangataʻa, pe ngaahi ʻulungaanga fakafepaki ki he ʻemipolá pe siteití. (Vakai foki, “Mātiu 26:59–68. Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e tukuakiʻi ʻo e fie-ʻOtuá?”)

Ako Lahi Ange

Ko e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí

  • Bruce R. McConkie, “Ko e Mālohi Faifakamaʻa ʻo Ketisemaní,” Liahona, ʻEpeleli 2011, 56–59

  • Jeffrey R. Holland, “Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí,” Liahona, Māʻasi 2008, 32–38

  • Tad R. Callister, “Ko e Fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí,” Liahona, Mē 2019, 85–87

Ke maʻu ha ngaahi talanoa lahi ange fekauʻaki mo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí, ʻalu ki he Gospel Library, Konifelenisi Lahí, Ngaahi Tefitó, “Fakaleleí.”

Mītiá

Ngaahi Vitiō

“Ko e Mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní” (8:47)

8:32

“Fakamāuʻi ʻo Sīsū ʻe Kaiafasi, Fakafisingaʻi ʻe Pita ʻOkú ne ʻIloʻi Ia” (4:16)

4:19

“Jesus Is Condemned before Pilate” (3:29)

3:29

Ngaahi ʻĪmisí

Ko e lotu ʻa Sīsū ʻi Ketisemaní
Ko hono puke pōpula ʻo Sīsū ʻi Ketisemaní

Ko e Lavakiʻi ʻo Sīsuú, tā fakatātā ʻa Ted Henninger

Ko e fakamaauʻi ʻo Sīsū ʻe he kau taki Siú
sīpinga ʻo e kolo ko Selusalemá ʻoku ʻasi ai e palasi ʻo Hēlotá ʻi muʻa

Sīpinga ʻo e kolo ko Selusalemá ʻoku ʻasi e palasi ʻo Hēlotá taupotu ki muʻa

ko hono tuku ʻe Pailato ʻa Sīsū ki he kakaí

Ecce Homo [Vakai ki he Tangatá], tā fakatātā ʻa Antonio Ciseri

ko ha mape ʻo Selusalema ʻi he taimi ʻo Sīsū Kalaisí, ʻoku hā ai ʻa e ngaahi feituʻu tukufakaholo ʻo ʻEne mamahí, ngaahi faingataʻá, Tutukí, mo hono telió

Maʻuʻanga Fakamatalá

  1. ʻOku fakahaaʻi foki ʻeni ʻe he ngaahi liliu kehe ʻo e Tohi Tapú.

  2. Ulisses Soares, “‘Io, Te Tau Lava Pea Te Tau Ikuna!,” Liahona, Mē 2015, 76.

  3. Neongo naʻe kamata e mamahi ʻa e Fakamoʻuí maʻa ʻetau ngaahi angahalá ʻi Ketisemani, ka naʻe hoko atu ia ʻi he kolosí. Naʻe akoʻi ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “Naʻe toʻo ʻe hotau Fakamoʻuí kiate Ia, ʻi he Ngoue ko Ketisemaní, ʻa e mamahi kotoa pē angahala kotoa pē, loto-mamahi mo e faingataʻaʻia kotoa pē kuo faifaiangé peá ta foua pea mo e taha kotoa kuo moʻui pe ʻe moʻui. … Ko e ngaahi faingataʻá ni kotoa naʻe fakalalahi ia ʻi he taimi naʻe tutuki ai ʻi he kolosi ʻi Kalevalé” (“Ko e Hingoa Totonu ʻo e Siasí,” Liahona, Nōvema 2018, 88; vakai foki, James E. Talmage, Jesus the Christ [1916], 661–62).

  4. Vakai, Luke 22:39; Sione 18:1–2.

  5. Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Ketisemani,” Gospel Library.

  6. “Hangē pē ko e kulokula ʻa e ʻuluaki lanu ʻo e lolo ʻoku tafe mei he ʻōlive lelei tahá ʻi hono tataʻo ʻi he mīsini tataʻoʻangá, ʻoku pehē pē foki mo e lanu kulokula ʻa e tautaʻa ʻo e tokotaha lelei taha mo haohaoa taha ʻi he māmaní ʻi he kamata ke ne tautaʻa ʻi he ava kotoa pē ʻo hono kilí” (Andrew C. Skinner, “Autumn, Olives and the Atonement,” Religious Educator, vol. 1, no. 1 [2000], 116).

  7. “Naʻe mahino pē ko e fuʻu ʻōlivé mo hono loló ko e taha ia e ngaahi fiemaʻu tefito ʻo e moʻuí. … Naʻe fakaʻaongaʻi ʻa e lolo mei he fuá (ʻōlivé) ki he feimeʻatokoní, māmá, faitoʻó, … mo e tākaí” (vakai, Skinner, “Autumn, Olives and the Atonement,” 110).

  8. Russell M. Nelson, “Why This Holy Land?,” Ensign, Dec. 1989, 17–18.

  9. Mōsaia 3:7.

  10. Vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–20.

  11. ʻAlamā 7:12.

  12. Luke 22:42.

  13. Sione 18:11.

  14. 3 Nīfai 11:11; Vakai foki, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:16–19.

  15. Bruce R. McConkie, “Ko e Mālohi Faifakamaʻa ʻo Ketisemaní,” Liahona, ʻEpeleli 2011, 57. Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā Sēmisi E. Talamesi ʻa e mamahi ʻa Sīsuú ko e mamahi fakalaumālie ʻo e sinó mo e laumālié fakatouʻosi (vakai, Jesus the Christ613.)

  16. Luke 22:44

  17. Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 19:18; vakai foki, Mōsaia 3:7.

  18. ʻOku liliu ʻa e ngaahi leá ni mei he ngaahi lea faka-Kalisi egō eimi, pe “ʻOku ou moʻui” (vakai, Tremper Longman III and Mark L. Strauss, The Baker Expository Dictionary of Biblical Words [2023], 1069–70).

  19. Vakai, Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Ko Au” mo e “Sihova.”

  20. Vakai, Sione 4:26; 6:20, 35; 8:12, 24, 28, 58; 10:11; 11:25; 13:19; 14:6; 15:1.

  21. Vakai, Mātiu 21:12–15.

  22. Vakai, Sione 11:49–53.

  23. Vakai, Michael D. Coogan and others, eds., The New Oxford Annotated Bible: New Revised Standard Version, 5th ed. (2018), 1550, fakamatala ki he Sione 18:13.

  24. Vakai, Bible Dictionary, “High priest.”

  25. Ko e Sanitaline lahi ʻo Selusalemá ko ha fakataha alēlea ia ʻo e kau taulaʻeiki lahí, kau tangata tohí, mo e kaumātuʻá. Naʻe maʻu ʻe he Sanitaliné ʻa e mafai ki he ngaahi meʻa fakalotú ka naʻe fakangatangata pē honau mafai fakapuleʻangá. Ko ʻene tefitoʻi ngāué ke fakaʻuhingaʻi ʻa e lao ʻa e kakai Siú mo fakatonutonu e moʻui faka-Siú. “Naʻe fuʻu lahi ʻaupito ʻa e ngaahi mālohi ʻo e Sanitaliné, he naʻe foaki ange kiate kinautolu ʻe he kau pule Kalisi mo Loma ʻo e kakai Siú ha konga lahi ʻo e founga puleʻi pē kinautolú” (Bible Dictionary, “Sanhedrin”).

  26. Vakai, John W. Welch, “Roman Law Relating to the New Testament,” ʻi he New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament, ed. Lincoln H. Blumell (2019), 162.

  27. Vakai, Bible Dictionary, “Pilate”; Luke 13:1.

  28. Vakai, Maʻake 12:12; Luke 20:19; 22:2.

  29. Vakai, Michael R. Trotter, “Judea as a Roman Province, AD 6–66,” ʻi he Blumell, New Testament History, Culture, and Society, 149.

  30. Sione 18:30.

  31. Mātiu 27:37.

  32. Vakai, Harold W. Attridge and others, eds., The HarperCollins Study Bible: New Revised Standard Version, Including the Apocryphal/Deuterocanonical Books (2006), 1719, fakamatala ki he Mātiu 27:37, 1850, fakamatala ki he Sione 19:19.

  33. Vakai, Sione 19:19–22.