Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13


“Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Mātiu 26; Maʻake 14; Sione 13

Ko e faʻufaʻu ʻa e kau taulaʻeiki lahí mo e kau tangata tohí ke fakapoongi ʻa Sīsuú. Naʻe loto ʻa Siutasi ʻIsikaliote ke lavakiʻi Ia ʻaki ha konga siliva ʻe tolungofulu. Naʻe taumafa ʻa Sīsū mo ʻEne kau ākonga ʻi he maʻu meʻatokoni ʻo e Laka Atú pea naʻá Ne fakafeʻiloaki ai e sākalamēnití. Naʻá Ne fufulu honau vaʻé pea naʻinaʻi kiate kinautolu ke nau fetauhiʻaki. Naʻá Ne akoʻi ʻoku nāunauʻia ʻa e Tamaí mo e ʻAló ʻi Heʻene Fakaleleí. Kimui angé, naʻe mamahi ʻa Sīsū ʻi Ketisemani pea naʻe lavakiʻi mo puke pōpula Ia.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe poupouʻi ʻa e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Mātiu 26:3–5

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakapulipuliʻi ai ʻe he kau taulaʻeiki lahí, kau tangata tohí, mo e kaumātuʻa ʻo e kakaí ʻenau ngaahi palaní?

ʻI he fakalalahi ʻa e ivi tākiekina ʻo e Fakamoʻuí, naʻe fakaʻau ke faingataʻaʻia ʻa e kau taki Siú pea nau kumi ha ngaahi founga ke fakaongoongokoviʻi ai Ia ke Ne fakalongolongo. Naʻe toe ‘āʻāsili ʻenau hohaʻá ʻi he taimi naʻe hū ai ʻa Sīsū ki Selusalema ki he Laka Atú pea kalanga [e kakaí] “Hōsana.” Koeʻuhí ko e manakoa ʻa Sīsuú, naʻe manavahē ai ʻa e kau taulaʻeiki lahí mo e kaumātuʻá naʻa hoko ha moveuveu kapau te nau puke pōpula ʻa Sīsū lolotonga e kātoangá. Ko ia naʻa nau fakatahataha ki he palasi ʻo e taulaʻeiki lahi ko Kaiafasí, ke aleaʻi fakapulipuli ʻa e founga ke puke pōpula fakafūfū ai ʻa Sīsuú.

Mātiu 26:6–13

Ko hai ʻa e fefine naʻá ne tākai e toʻukupu kelekele ʻo e Fakamoʻuí?

Naʻe fakahā ʻe he Kosipeli ʻa Sioné ko e fefine naʻá ne tākai e toʻukupu kelekele ʻo e Fakamoʻuí ko Mele. Ke maʻu ha ʻilo lahi ange, vakai, “Sione 12:1–8. Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo hono tākai ʻe Mele ʻa Sīsū Kalaisí?

Mātiu 26:17–30

Ko e hā ʻa e fehokotaki ʻi he Laka Atú mo e sākalamēnití?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 14:12–25; Luke 22:7–30.)

ʻI he taimi naʻe nofo pōpula ai ʻa ʻIsileli ʻi ʻIsipité, naʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ha ngaahi mahaki fakaʻauha ʻe 10 ke fakalotoʻi e kau ʻIsipité ke nau tukuange ʻa e kau ʻIsilelí. Ko e mahaki fakaʻauha fakaʻosí ko e mate ʻa e ʻuluaki foha tangata kotoa pē ʻi he fonuá. Naʻe fekauʻi ʻe he ʻOtuá ʻa ʻIsileli ke vali e toto ʻo ha lami feilaulau ʻi honau matapaá koeʻuhí ke fakalaka atu e ʻāngelo fakaʻauhá mei honau ngaahi ʻapí pea fakahaofi ai honau foha ʻuluakí.

ko ha tangata ʻokú ne vali hono matapaá ʻaki e toto ʻo e lamí

Ko e Fakahoko ʻo e Laka Atú, tā fakatātā ʻa William Henry Margetson

ʻI he pō tatau pē, naʻe fakahinohinoʻi ai ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi fāmili ʻIsileli kotoa pē ke nau kai ha meʻakai makehe. Naʻe fakamanatu ʻe he kai ʻo e meʻakai ko ʻení kiate kinautolu honau fakahaofi mei he nofo pōpula ʻi ʻIsipité ʻo fakafou ʻi he toto ʻo e lamí. Naʻe ui ʻeni ko e meʻakai ʻo e Laka Atú. Naʻe pau ke fakahoko fakataʻu ʻe he kakai ʻIsilelí ʻa e maʻu meʻatokoni ko ʻení ke nau manatuʻi ʻa e founga naʻe fakahaofi ai kinautolu ʻe he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he toto ʻo e lamí. Ko e manatuʻí ko ha tefitoʻi taumuʻa ia ʻo e maʻu meʻatokoni ʻo e Laka Atú. Ki he kakai Siú, ko hono manatuʻí “ʻoku ʻikai ko ha meʻa fakaeʻatamai pē ia. Ka ko e kau atu ki he meʻa ʻoku fakamanatú.”

ko ha fāmili ʻoku nau kai ha meʻakai ʻo e Laka Atú

Laka Atú, tā fakatātā ʻa Robert T. Barrett

Lolotonga e ʻOhomohe Fakaʻosí, naʻe maʻu ʻe Sīsū mo ʻEne kau ʻAposetoló ha meʻakai tukufakaholo ʻo e Laka Atú. Ko hono pakipaki ʻo e maá mo e inu ʻo e uainé ko ha konga mahuʻinga ia ʻo e maʻu meʻatokoni ko ʻení. Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ha ʻuhinga foʻou ki he maá mo e uainé lolotonga e maʻu meʻatokoni ko ʻeni ʻo e Laka Atú. Naʻá na hoko ko e fakaʻilonga ʻo e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.

Ko hono maʻu ʻe Sīsū mo ʻEne kau ākongá ʻa e sākalamēnití

ʻOku fakataipe ʻe he Laka Atú mo e sākalamēnití fakatouʻosi ʻa e mālohi huhuʻi ʻo e Fakamoʻuí. Naʻe lea ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani fekauʻaki mo e Laka Atú mo e sākalamēnití, ʻo pehē:

“Kuo ui [ʻa e sākalamēnití] ʻko e toputapu taha, mo māʻoniʻoni taha, ʻi he ngaahi fakatahaʻanga kotoa pē ʻo e Siasí’ (Joseph Fielding Smith, Doctrines of Salvation, comp. Bruce R. McConkie, 3 vols., Salt Lake City: Bookcraft, 1954–56, 2:340).

“Mahalo ʻoku ʻikai ke tau fakakau maʻu pē e faʻahinga ʻuhinga ko iá ki heʻetau houalotu sākalamēnití he uike kotoa. ʻOku ʻtoputapu’ mo ʻmāʻoniʻoní’ fēfē ia? ʻOku tau lau nai ia ko ʻetau Laka Atú, ko e fakamanatu ʻo ʻetau malú mo e fakahaofí mo e huhuʻí?”

Mātiu 26:26–28

Ko e hā e meʻa ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ongo fakaʻilonga ʻo e maá mo e uainé?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 14:22–24; Luke 22:19–20.)

Naʻe fakatou tohi ʻe Luke mo Paula naʻe fakafeʻiloaki ʻe he Fakamoʻuí ʻa e ongo fakataipe ʻo e maá mo e uainé ko ha founga ke manatu ai kiate Ia. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani ʻo pehē: “Ko e mā kuo tomuʻa pakipaki, tāpuakiʻi pea foakí, ʻoku tau manatuʻi ai hono sino kuo kafó mo e loto-mafesí, ʻa ʻene faingataʻaʻia fakatuʻasino ʻi he kolosí. …

“ʻOku tau manatuʻi ʻi ha kiʻi ipu vai hono lilingi e taʻataʻa ʻo Kalaisí pea mo e hulu ʻa ʻEne faingataʻaʻia fakalaumālié, mo e mamahi naʻe kamata ʻi he Ngoue ko Ketisemaní. Naʻá Ne folofola ai, ʻʻOku mamahi lahi ʻaupito, ʻo hangē ka maté, hoku laumālié’ (Mātiu 26:38). Naʻá Ne mamahi lahi pea ʻʻāsili ai ʻene lotu fakamātoató: pea ko ʻene tautaʻá ko e taʻataʻa naʻe tō ʻi he tulutā lalahi ki he kelekelé’ (Luke 22:44).

“Ko e mamahi fakalaumālie ʻa e Fakamoʻuí mo e lilingi Hono taʻataʻa taʻehalaiá kuo foaki tauʻatāina ʻi he ʻofa lahi, naʻe totongi ai e moʻua ki he meʻa ʻoku ui ʻe he folofolá ko e ‘ʻuluaki angahala’ ʻo e maumaufono ʻa ʻĀtamá (Mōsese 6:54). ʻIkai ngata aí, naʻe mamahi ʻa Kalaisi koeʻuhí ko e angahala mo e ngaahi mamahi kotoa pē ʻa e toenga ʻo e fāmili ʻo e tangatá, ʻo ʻomi ai ha fakamolemole ki he kotoa ʻo ʻetau ngaahi angahalá, ʻo makatuʻunga ʻi he talangofua ki he ngaahi tefitoʻi moʻoni mo e ngaahi ouau ʻo e ongoongoleleí naʻá Ne akoʻí (vakai, 2 Nīfai 9:21–23). Hangē ko e hiki ʻe he ʻAposetolo ko Paulá, kuo ‘fakatau [kitautolu] ʻaki ʻa e totongi’ (1 Kolinitō 6:20). Ko ha totongi mamafa moʻoni mo ha fakatau manavaʻofa!”

Mātiu 26:27–29

Naʻe fakafofongaʻi fēfē ʻe he taʻataʻa ʻo e Fakamoʻuí ha fuakava foʻoú?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 14:23–25; Luke 22:20.)

Naʻe fakafofongaʻi ʻe he ipu uaine naʻe ʻoange ʻe Sīsū Kalaisi ki Heʻene Kau ʻAposetoló ʻa Hono “toto … ʻo e fuakava foʻoú.” ʻI he Fuakava Motuʻá, naʻe faʻa fekauʻaki e totó mo e feilaulau koeʻuhí ko e angahalá. Hangē ko ʻení, ʻi he taimi naʻe fakahoko ai ʻe ʻIsileli ʻenau fuakava mo Sihová, naʻe fai ʻe Mōsese ha ngaahi feilaulau ʻaki e fanga monumanú. Hili iá, naʻe toʻo ʻe Mōsese ʻa e toto mei he fanga monumanu ko ʻení ʻo luluku ia ki he kakaí mo pehē, “Vakai, ko e toto ʻo e fuakava, ʻa ia kuo fai ʻe [he ʻEikí] mo kimoutolú.” Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi, “Ko e sākalamēnití ko e ouau ia ʻokú ne fetongi ʻa e feilaulau toto mo e feilaulau tutu ʻi he fono ʻa Mōsesé.” Naʻe fakafou ʻi he lilingi Hono taʻataʻá, ʻa e fakakakato ʻe he Fakamoʻuí ʻa e fuakava motuʻá pea fokotuʻu ha fuakava foʻoú. ʻOku fakamanatu mai kiate kitautolu ʻa e fuakava foʻou ko ʻení ʻi he taimi ʻoku tau maʻu ai e sākalamēnití. Naʻe pehē ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, “ʻOku fakafoʻou ʻe he maʻu ʻo e sākalamēnití ʻa e ngaahi fuakava ʻo e papitaisó mo fakafoʻou ʻetau manatu ki he sino ʻa e Fakamoʻuí kuo maumauʻí pea mo e taʻataʻa naʻá Ne lilingi maʻatautolú.”

Mātiu 26:29

Ko e fē taimi ʻe toe maʻu ai ʻe he Fakamoʻuí ʻa e “fua ʻo e vainé”?

(Fakafehoanaki ki he Maʻake 14:25.)

ʻOku fakafofongaʻi ʻe he “fua ʻo e vainé,” pe uainé, ʻa e taʻataʻa naʻe lilingi ʻe Sīsū Kalaisi ke huhuʻi kitautolú. Ko e inu ʻi he “fua ʻo e vainé” ko e maʻu ia ʻo e sākalamēnití. ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 27, naʻe fakahā ai ʻe he ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá te Ne toe maʻu ʻa e sākalamēnití ʻi māmani ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. Te Ne fakahoko fakataha ia mo ʻEne kau muimui faivelengá, kau ai ha kau palōfita tokolahi ʻo e kuonga muʻá.

Mātiu 26:30

Ko e hā e himi naʻe hivaʻi ʻe Sīsū mo ʻEne kau ākongá kimuʻa pea nau ō ki Ketisemaní?

Lolotonga e maʻu meʻatokoni ʻo e Laka Atú, naʻe angamaheni ʻaki ke hivaʻi ha ngaahi konga ʻo e Halelí (Hallel), ko hano lau maʻuloto ʻo e Saame 113–18. ʻOku fakaʻofoʻofa hono fakamatalaʻi ʻe he ngaahi Saame ko ʻení ʻa e Mīsaiá. ʻOku tui ha kau mataotao tokolahi ʻoku ngalingali ko e himi naʻe hivaʻi ʻe Sīsū mo ʻEne kau ʻAposetoló ko e Halelí ia.

Mātiu 26:31–35

Naʻe “tūkia” fēfē ʻa e kau ākonga ʻa e Fakamoʻuí koeʻuhí ko Ia?

(Fakafehoanaki mo e Luke 22:28–38.)

Lolotonga e fononga atu ʻa Sīsū mo ʻEne kau ākongá ki he Moʻunga ʻŌlivé, naʻe talaange ʻe Sīsū te nau tūkia koeʻuhí ko Ia ʻi he pō pē ko iá. ʻE lava foki ke liliu e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “tūkia” ʻi he Pulusinga ʻa Kingi Sēmisi ʻo e Tohi Tapú ko ha “taumuʻa ke tō” pe “taumuʻa ke hinga.” Naʻe folofola leva ʻa Sīsū fekauʻaki mo ha kikite ʻi he Fuakava Motuʻá kau ki hono taaʻi ʻo e tauhisipí pea movetevete ai e fanga sipí. Hili hono puke pōpula ʻo e Fakamoʻuí kimui ange ʻi he pō ko iá, naʻe kamata ke movetevete fakataimi ʻEne kau ākongá, pea naʻe fakafisingaʻi tuʻo tolu ʻe Pita ʻa e Fakamoʻuí.

Mātiu 26:36–46

Ko e hā e meʻa naʻe hoko ʻi Ketisemaní?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 14:32–42.)

Ke ako lahi ange fekauʻaki mo e mamahi ʻa e Fakamoʻuí ʻi Ketisemaní, vakai, “Luke 22:39, 44. Ko e hā ha meʻa te tau lava ʻo ako mei he Ngoue ko Ketisemaní fekauʻaki mo e feilaulau fakalelei ʻa e Fakamoʻuí?

Mātiu 26:47–50

Ko e hā hono mahuʻinga ʻo e feʻiloaki mo ha taha ʻaki ha ʻumá?

(Fakafehoanaki mo e Luke 22:47–48.)

ʻI he lotolotonga ʻo e kau Kalisitiane ʻi he kuonga muʻá, naʻe hoko ʻa e ʻumá ko ha tōʻonga mahuʻinga ia ne fakataumuʻa ke fakataipe ʻa e feohi fakakaungāmeʻá mo e uouangatahá. Mahalo naʻe kamata e tōʻonga ko ʻení ʻia Sīsū mo ʻEne kau ākonga ofi tahá. Ko ia, naʻe fakameleʻi e folofola ʻa Sīsuú ʻi Heʻene folofola kia Siutasi, “Kāinga, ko e hā kuó ke haʻu aí?” pea “ʻOkú ke lavakiʻi ʻa e Foha ʻo e tangatá ʻaki ʻa e ʻuma?”

Mātiu 26:47–68

Naʻe puke pōpula mo fakamāuʻi fēfē ʻa Sīsuú?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 14:43–65; Luke 22:47–65.)

Ke maʻu ha fakamatala lahi ange fekauʻaki mo hono puke pōpula mo fakamāuʻi ʻo Sīsuú, vakai ki he ngaahi fakamatala ko ʻení:

Mātiu 26:51–54

Ko e hā e ʻuhinga naʻe ʻikai ui tokoni ai ʻa Sīsū ki ha lisione ʻo ha kau ʻāngelo ke tokoní?

Hili e feinga ʻa Pita ke taʻofi hono puke pōpula ʻo e Fakamoʻuí, naʻe folofola ʻa Sīsū naʻá Ne mei ui ki ha “kau ʻāngelo ke lahi ʻi he lisione ʻe hongofulu mā uá” ke maluʻi Ia. Naʻe kau ʻi he lisione ʻo e kau Lomá ha kau sōtia ʻe toko 6,000. Ko hono ʻai totonú, ko e lisione ʻo e kau ʻāngelo ʻe toko hongofulu mā uá ko ha kau ʻāngelo ia ʻe toko 72,000. ʻOku mahino naʻe maʻu ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e mālohi ke maluʻi Iá ka naʻe ʻikai ke Ne finangalo ke “ngāue ʻaki Hono mālohi taʻe-fakangatangatá ki Heʻene lelei fakatāutahá.” Naʻe finangalo pē ʻa e Fakamoʻuí ki hono puke pōpula Iá pea mo e ngaohikovia naʻe muiaki atu aí.

Mātiu 26:59–68

Ko e hā e meʻa naʻe mahuʻinga fekauʻaki mo e tukuakiʻi ʻo e fie-ʻOtuá?

(Fakafehoanaki mo e Maʻake 14:53–65.)

ʻOku ʻuhinga e fie-ʻOtuá ki he lea taʻe-fakaʻapaʻapa ki he ʻOtuá pe ngaahi meʻa toputapú, kau ai e tala ʻoku ʻi ai hano tuʻunga fakalangí. ʻI hono fakapapauʻi ange ʻe Sīsū ko Ia “ko e Kalaisí …, ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá,” naʻe tala ʻe he taulaʻeiki lahí naʻe halaia ʻa Sīsū ʻi he lea fie-ʻOtuá. Neongo ia, ka naʻe mei hoko e tukuakiʻi ʻo e Fakamoʻuí ʻokú Ne lea fie-ʻOtuá ʻo kapau naʻe ʻikai moʻoni ia. “Ko e Tokotaha fakamatelie pē ʻe taha ʻa ia naʻe ʻikai lava ke ne fai e hia fakalilifu ʻo e lea fie-ʻOtuá … naʻe ʻikai malava, naʻe tuʻu ia ʻi he ʻao ʻo e kau fakamaau ʻIsilelí ke fakahalaiaʻi ʻi he lea fie-ʻOtua.”

Ko e lea fie-ʻOtuá ko ha hia ia ʻe lava ke tautea mate ʻi he fono ʻa Mōsesé. Ka neongo ia, naʻe ʻikai maʻu ʻe he kau taki Siú ʻa e mafai ke tamateʻi ʻa e kakaí. Ko e kau maʻu mafai Lomá pē te nau lava ʻo fakahoko ha tautea mate. Koeʻuhí ko e lea fie-ʻOtuá ko ha hia faka-Siu ia pea ʻoku ʻikai mahuʻinga ia ki he kau Lomá, naʻe liliu leva ʻe he kau taki Siú ʻa e talatalaakiʻí ki he fakatupu angatuʻu ʻi he taimi ne nau ʻave ai ʻa Sīsū kia Pailató.

Maʻake 14:36

ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e foʻi lea ko e “ʻapa”?

Ko Maʻake pē ʻa e tokotaha hiki Kosipeli naʻá ne lekooti ʻa e fakatau folofola ʻa Sīsū ki Heʻene Tamaí ʻi he lotu ʻo fakaʻaongaʻi ʻa e foʻi lea faka-Alamea ko e ʻapa, ʻa ia ʻoku ʻuhinga ki he “tamai.” ʻOku ʻikai mahino pe ʻoku totonu ke fakakaukau ki he ʻapá ko e fakalea totonu ia ʻoku ʻuhinga ki he “tamaí” pe ko e tuʻunga vāofi ange ʻoku ʻuhinga ki he “tetí.” ʻOku ʻomi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani ʻa e fakakaukau ko ʻení: “ʻI he momeniti fakamafasia taha ko ia ʻi he hisitōlia kotoa ʻo e tangatá, ʻa e tafe ʻa e taʻataʻá mei he ava kotoa Hono kilí pea mo ha tangi mamahi mei Hono loungutú, naʻe fekumi ʻa Kalaisi kiate Ia ʻa ia naʻá Ne fekumi maʻu pē ki aí—ʻa ʻEne Tamaí. Naʻá Ne tangi ʻo pehē ʻʻApa,’ pe ʻPapa,’ pe mei he loungutu ʻo ha kiʻi tamasiʻi siʻisiʻi ange, ʻTeti.’ Ko ha momeniti mātuʻaki fakataautaha ʻeni pea hangē ʻoku taʻe-fakaʻapaʻapa ke lea ʻaki iá. Ko ha ʻAlo ʻoku tofanga ʻi ha mamahi ʻoku ʻikai lava ke taʻofi, mo ha Tamai ko Hono maʻuʻanga ivi moʻoni pē tahá, ka ʻokú Na fakatou nofotaha pē ki he taumuʻá, ʻo kātekina fakataha ʻa e poó.”

Sione 13:4–12

Ko e hā hono mahuʻinga ʻo hono fufulu ʻe he Fakamoʻuí e vaʻe ʻo ʻEne kau ākongá?

ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, naʻe tui ʻe he kakaí ha senitolo. Koeʻuhí ko e felueʻaki holo he hala ʻoku lahilahi efuá, naʻe kamata ke efua ai honau vaʻé. ʻE lava ke fufulu e vaʻe ʻo ha fakaafe ʻe he kau tamaioʻeiki ʻo e tokotaha ʻoku haʻana e ʻapí. Ka naʻe ʻikai fufulu ʻe he tokotaha ‘oku haʻana e ʻapí ʻa e vaʻe ʻo ha fakaafe. Naʻe lea ʻa Palesiteni Sefilī R. Hōlani fekauʻaki mo e meʻá ni ʻo pehē: “ʻI he lotolotonga [e ʻOhomohe Fakaʻosí], naʻe tuʻu fakalongolongo ʻa Kalaisi, ʻo teuteu hangē ko ha pōpula pe tamaioʻeikí, pea tūʻulutui ke fufulu e vaʻe ʻo e Kau ʻAposetoló. … ʻOku ʻikai mahuʻinga ʻa e ʻikai ha taha naʻá ne fufulu hono vaʻé. Te Ne hokohoko atu ʻi he loto-fakatōkilalo lahi ke akoʻi mo fakamaʻa kinautolu. Te Ne fai ia ʻo aʻu ki he houa fakaʻosí—pea ope atu mei ai—ke hoko ko ʻenau tamaioʻeiki.”

ʻOku tānaki mai ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Sione 13:10 ʻa e fakakaukau ko ʻení: “Ko ʻeni ko e anga ʻeni ʻo e kau Siú ʻo fakatatu ki heʻenau fonó; ko ia, naʻe fai ʻeni ʻe Sīsū koeʻuhi ke fakahoko ai ʻa e fonó.” ʻOku ʻikai mahino pe ko e tafaʻaki fē ʻo e fono ʻa Mōsesé ʻoku ʻuhinga ki ai hení. Naʻe maʻu ʻe Palōfita ko Siosefa Sāmitá ha fakahā, ko ha konga ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e Ongoongoleleí, ne fiemaʻu ai ʻa kinautolu ʻoku nau ako ʻi he Akoʻanga ʻo e Kau Palōfitá ke nau kau ʻi hono fufulu ʻo e vaʻé.

Sione 13:23

Ko e hā e ʻuhinga naʻe falala ai ha ākonga ki he fatafata ʻo e Fakamoʻuí?

ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Foʻoú, ko kinautolu ko ia ne maʻu meʻatokoní naʻa nau faʻa tangutu takatakai he tēpilé ʻo fakafalala ʻi ha ʻū sea molū kae maʻulalo. Naʻe faʻa tekenaki ʻaki ʻe he kau maʻu meʻatokoní honau nima toʻohemá kae kiʻi tō mai honau ʻulú ki muʻa ki he tēpilé pea fakaloloa mo honau vaʻé. ʻE ofi leva e ʻulu ʻo e tokotahá ki he fatafata ʻo e tokotaha ʻi honau toʻohemá. Naʻe mei fakaʻatā ʻe he tuʻunga ko ʻení ʻa e ākonga “ʻa ia naʻe ʻofa ai ʻa Sīsuú” ke ne talatalanoa fakataautaha mo e Fakamoʻuí, hangē ko e meʻa naʻe fekauʻaki mo e lavaki ʻa Siutasí.

Sione 13:26–27

Ko e hā ʻa e konga mā?

Ko ha konga mā ia ne fakaʻaongaʻi ke ohu hake ʻaki e huʻa supó mo e kakanoʻi manú mei ha poulu. Ko ha fakahaaʻi ia ʻo e angaʻofa mo e fakaʻapaʻapa ki he ngaahi kaungāmeʻá ke peke ha konga mā pea nau fefoakiʻaki ia.

Ako Lahi Ange

Ko e Sākalamēnití

Ki he ngaahi lea fakamuimuitaha mei he kau taki ʻo e Siasí fekauʻaki mo e sākalamēnití, vakai ki he tefito konifelenisi lahi ko e “Sākalamēniti” ʻi he Gospel Library.

Fufulu ʻo e Vaʻé

  • Jeffrey R. Holland, “He Loved Them unto the End,” Ensign, Nov. 1989, 67–69

Mītiá

Vitiō

“Ko e ʻOhomohe Fakaʻosí” (6:11)

5:58

Ngaahi ʻĪmisí

Ko Kalaisi mo e kau ākongá ʻi he ʻOhomohe Fakaʻosí lolotonga e mavahe ʻa Siutasí

Ko e ʻOhomohe Fakaʻosí, tā fakatātā ʻa Carl Bloch

Ko Kalaisi mo ʻEne kau ākongá ʻi he ʻOhomohe Fakaʻosí

Ko e Fakamanatu Kiate Au, tā fakatātā ʻa Walter Rane

Fufulu ʻe Kalaisi ha vaʻe

Ko e Tamaioʻeikí, tā fakatātā ʻa Yongsung Kim

Ko e fufulu ʻe Kalaisi ʻa e vaʻe ʻo ʻEne kau ākongá

Ko e Lahi Taha ʻi he Puleʻangá, tā fakatātā ʻa J. Kirk Richards

Ko e lavakiʻi ʻe Siutasi ʻa Sīsū ʻaki ha ʻuma

James Tissot (1836–1902). Ko e ʻUma ʻa Siutasí (Le baiser de Judas), 1886–1894. Brooklyn Museum, 00.159.234