“Sione 1,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Sione 1
ʻI he kamataʻangá, naʻe ʻi he Tamaí ʻa Sīsū Kalaisi. Ko e taha ʻo e ngaahi huafa ʻo Sīsuú ko e “Folofola.” Ko Ia ʻa e moʻui mo e maama ʻo e meʻa kotoa pē. Naʻe fakatupu ʻiate Ia ʻa e māmaní mo e meʻa kotoa pē. ʻOku fakafou ʻa e fakamoʻuí ʻia Kalaisi pē. Naʻe papitaiso ʻe Sione Papitaiso ʻa Sīsū mo e niʻihi kehé. Naʻe tui ha niʻihi kia Sīsū Kalaisi pea fakamoʻoni kiate Ia.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻoku ui ai ʻa Sīsū Kalaisi ko e “Folofolá”?
Naʻe tuʻo lahi hono ui ʻe he ʻAposetolo ko Sioné ʻa Sīsū Kalaisi ko e “Folofolá” ʻi he Fuakava Foʻoú. Ko e “Folofolá” ko e liliu faka-Pilitānia ia ʻo e foʻi lea faka-Kalisi ko e logos. ʻOku fakafofongaʻi ʻe he Logos ʻa e ngaahi lea ʻoku lea ʻaki mo e ngaahi fakakaukau ki he foʻi lea ko iá. Ko e Logos ʻa e “ʻuhinga ki he founga hono fakahoko ʻe ha tokotaha ʻene ngaahi fakakaukaú ki ha taha kehe pe ngāueʻi ʻene ngaahi fakakaukaú.”
Naʻe hiki ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻo pehē: “[‘Ko e Folofolá’] ko ha huafa ia ʻe taha ʻo e ʻEikí. Mahalo ʻe ngali faikehe ʻa e foʻi lea ko iá, ka ʻoku feʻunga pē ia. ʻOku tau fakaʻaongaʻi e ngaahi foʻi leá ke fakahaaʻi ai ʻetau fakakaukau ki he niʻihi kehé. Ko ia ko Sīsū ʻa e Folofolá, pe fakahaaʻi e finangalo, ʻo ʻEne Tamaí ki he māmaní.”
ʻOku fakamamafaʻi ʻe he Kosipeli ʻa Sioné ko Sīsū Kalaisi ʻa e talafekau ʻa e Tamaí ki he māmaní. ʻOkú Ne fakahā ʻa e folofola ʻa e Tamaí. ʻI he fakahā he ngaahi ʻaho kimui ní ʻoku tau lau ai, “Ko ia, naʻe ʻi he kamataʻangá ʻa e Folofolá, he ko e Folofolá ia, ʻio ʻa e talafekau ʻo e fakamoʻuí.”
Ko e hā ʻoku mahuʻinga ai ʻa e “naʻe ʻi he kamataʻangá mo e ʻOtuá” ʻa Sīsū Kalaisí?
ʻI he Ongoongolelei ʻe faá, ko e Ongoongolelei pē ʻa Sioné ʻokú ne akoʻi fekauʻaki mo e moʻui ʻa Sīsū Kalaisi ʻi he maama fakalaumālié. ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he ngaahi folofola ʻo e ngaahi ʻaho kimui ní ʻa e moʻui ʻa Sīsū ʻi he maama fakalaumālié. Naʻe fakahā ʻe he Fakamoʻuí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, “Naʻá ku ʻi he kamataʻangá mo e Tamaí, pea ko au ʻa e ʻUluaki Fānaú.” ʻOku fakamatalaʻi ʻe he tohi ʻa ʻĒpalahamé ʻa Kalaisi “naʻe tatau mo e ʻOtuá” ʻi he maama fakalaumālié. ʻOku akoʻi ʻe he tohi ʻa Mōsesé ko Sīsū Kalaisí ko e “ʻAlo ʻOfaʻangá, … ʻOfaʻanga mo e Tokotaha kuó u Fili talu mei he kamataʻangá.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “naʻe ngaohi ʻe ia ʻa e meʻa kotoa pē”?
ʻOku tau ako mei he “Ko e Kalaisi Moʻuí: Ko e Fakamoʻoni ʻo e Kau ʻAposetoló” ko Sīsuú “ko e Sihova Maʻongoʻonga Ia ʻo e Fuakava Motuʻá, ko e Mīsaia Ia ʻo e Fuakava Foʻoú. Fakatatau mo e fakahinohino ʻa ʻEne Tamaí, naʻá Ne hoko ai ko e Tupuʻanga ʻo e māmaní” (Gospel Library). ʻOku tau ako mei he tohi ʻa Mōsesé naʻe fakatupu ʻe Sīsū Kalaisi ha “ngaahi māmani taʻefaʻalaua,” mo ha “ngaahi māmani ʻe lau miliona ʻo hangē ko ʻení.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā naʻe “fonu ʻi he ʻaloʻofa mo e moʻoni” ʻa Sīsū Kalaisí?
Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he “ʻaloʻofá” ko e charis, ʻoku toe ʻuhinga foki ki he angaʻofa, angalelei, pe loto-lelei. Ko e ʻaloʻofá ko e “tokoni pe ivi fakalangi … [ʻoku maʻu] ʻi he ʻaloʻofa mo e ʻofa ʻa e ʻOtuá.”
Ko e foʻi lea faka-Kalisi ki he “moʻoní” ko e alētheia, ʻoku ʻuhinga ia ki he falalaʻanga mo tuʻumaʻu ʻi he fakakaukau mo e tōʻonga. ʻOku fakamatalaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e moʻoní ko e “ʻiloʻi ʻo e ngaahi meʻá ʻo hangē ko honau anga ʻoku ʻi aí, pea naʻa nau ʻi aí, pea te nau hoko ki aí.” ʻOku tuʻu maʻu ʻa e moʻoní pea ʻoku ʻikai tākiekina ia ʻe he ngaahi tūkungá. ʻOku ʻikai liliu ʻa e moʻoní, ʻo hangē pē ko e ʻikai liliu ʻa e ʻEikí.
ʻE tokoni mai ʻa e ngaahi potufolofola ko ʻení ke mahino ange e founga ʻoku fonu ai ʻa e Fakamoʻuí “ʻi he ʻaloʻofa mo e moʻoni”: 2 Nīfai 2:6–10; ʻAlamā 9:26–27; mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:8–17.
Ko e hā ʻoku pehē ai ʻa e vēsí ni “ʻoku ʻikai ha toko taha kuó ne mamata ki he ʻOtuá ʻi ha kuonga”?
ʻOku pehē ʻi he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, “ʻoku ʻikai ha tangata kuo mamata ki he ʻOtuá ʻi ha kuonga, ka ko ia pē kuo fakamoʻoni ki he ʻAló, he ʻoku ʻikai faʻa fakamoʻui ha tangata kae ʻiate ia pē.” ʻOku fakamahinoʻi ʻe he tānaki mahuʻinga ko ʻeni ne fakahaaʻi mai ʻe he mataʻitohi fakahihifí, ʻoku folofola ʻa e Tamaí ki Heʻene fānau ʻi he māmaní ke fakamoʻoniʻi Hono ʻAlo ko Sīsū Kalaisí. ʻOku lekooti ʻe he folofolá ha ngaahi taimi lahi naʻe fakafeʻiloaki ai ʻe he Tamaí ʻa Sīsū Kalaisi.
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e foʻi lea “Kakai Siu” ʻi heni mo e ngaahi veesi kehe ʻi he tohi ʻa Sioné?
Naʻe fakaʻaongaʻi tuʻo 71 ʻe Sione ʻa e “Kakai Siú” ʻi heʻene Ongoongoleleí. ʻI he tūkunga takitaha, ʻoku totonu ke tau fakaʻuhingaʻi ʻa e ʻuhinga ʻo e foʻi leá ʻi hono puipuituʻá. Hangē ko ʻení, ʻoku ʻuhinga e “faka-Siu” ʻi he Sione 2:6, ki he kakai Siú ko ha matakali pe puleʻanga. ʻI he Sione 1:19; 5:10; 9:22; mo e 18:12, ʻoku ʻuhinga ʻa e “Kakai Siú” ki he kau maʻu mafai Siú, kau ai e kau taulaʻeikí, sikalaipé mo e kau mātuʻá. ʻI he Sione 9:18, ʻoku ʻuhinga ʻa e “Kakai Siú” ki he kau taʻe tuí.
Ko hai ʻa ʻIlaisa?
ʻI he Sione 1:19–28, naʻe fehuʻi ʻe he kau taki ʻo e kakai Siú kia Sione Papitaiso pe ko ʻIlaisa ia. Ko e ʻIlaisá ko e faka-Kalisi ia ʻo e hingoa faka-Hepelū ko e Elijah, ʻa ia ko ha hingoa ʻo ha palōfita ne kikiteʻi ʻe foki mai ʻi ha kuonga.
Naʻe mahino kia Sione Papitaiso, ʻo hangē ko ia naʻe ʻikai mahino ki he kau taulaʻeikí mo e kau Līvaí, ʻoku ʻi ai ha ngaahi ʻuhinga kehekehe ki he hingoa ʻIlaisá. Ko Sione Papitaisó ko ha ʻIlaisa, ʻa ia ko hono ʻuhingá ko ha fakamelomelo, pea naʻe fekauʻi mai ia ke ne teuteu ʻa e hala ki he Mīsaiá.
ʻOku fakamahino ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, naʻe haʻu ʻa Sione Papitaiso ke teuteu ʻa e halá kia Sīsū Kalaisi. ʻOku fakatokangaʻi foki naʻe ʻikai hanga ʻe Sione Papitaiso ʻo “fakaʻikaiʻi ko ʻIlaisa ia; ka naʻá ne fakahā, ʻo pehē; ʻOku ʻikai ko e Kalaisí au.”
Ko e hā ʻoku ui ai ʻa Sīsū Kalaisi ko e “Lami ʻa e ʻOtuá”?
Ko e ʻAposetolo pē ko Sioné ʻa e tangata tohi ʻi he Fuakava Foʻoú ke ne fakakau “ʻa e Lamí” pe “Lami ʻa e ʻOtuá” ko ha huafa ʻo e Fakamoʻuí. Naʻe toutou fakamatala foki ʻa e palōfita ko Nīfai ʻi he Tohi ʻa Molomoná ki he Fakamoʻuí ko e “Lami ʻa e ʻOtuá.”
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni ʻi he hoko ʻa Sīsū Kalaisi ko e Lami ʻa e ʻOtuá, naʻá Ne fakakakato ai ʻa e fono ʻo e feilaulaú ʻo fakafou ʻi Heʻene Fakaleleí: “ʻOku lahi ha ngaahi fakamatala ʻi he Fuakava Motuʻá ki he fakaleleí, ʻoku fekauʻaki mo e feilaulau ʻo e monumanú. He ʻikai lava ʻo fakaʻaongaʻi ha faʻahinga monumanu pē. Naʻe kau ʻi he ngaahi meʻa makehe ne fakakaukauʻí ʻa e:
-
Ko e fili ʻo ha veloaki ʻo e tākangá, taʻe hano mele [vakai, Levitiko 5:18; 27:26].
-
Ko e feilaulau e moʻui ʻa e monumanú ʻaki e lilingi ʻo hono totó [vakai, Levitiko 9:18].
-
Ko e mate e monumanú ʻo ʻikai fesiʻi ha hui [vakai, ʻEkesōtosi 12:46; Nōmipa 9:12].
-
Pea naʻe lava ke feilaulauʻi ha monumanu ʻe taha ko ha fetongi ʻo ha monumanu kehe [vakai, Levitiko 16:10].
“Naʻe fakakakato ‘e he Fakalelei ʻa Kalaisí ʻa e ngaahi sīpinga ko ʻeni ʻo e Fuakava Motuʻá. Ko Ia ʻa e ʻuluaki Lami ʻa e ʻOtuá naʻe ʻaloʻi taʻe-hano-melé. Naʻe fakahoko ʻEne feilaulaú ʻi he lilingi ʻo e taʻataʻá. Naʻe ʻikai fesiʻi ha hui ʻi Hono sinó—ʻoku mahuʻinga ke ʻiloʻi ko e ongo faihia naʻe kalusefai fakataha mo e ʻEikí naʻe fesiʻi hona ongo vaʻé [vakai, Sione 19:31–33]. Pea naʻá Ne hoko ko ha feilaulau fakafofonga maʻá e niʻihi kehé.”
Naʻe ʻikai nai ke ʻiloʻi ʻe Sione Papitaiso pe ko Sīsū ʻa e Mīsaiá?
Kuo fakatupu ʻe he kupuʻi lea “Naʻe ʻikai te u ʻilo ia” ʻi he Sione 1:31, 33 ke fehuʻia ʻe he kakai ʻe niʻihi pe naʻe ʻiloʻi nai ʻe Sione Papitaiso ko Sīsū ʻa e Mīsaiá. ʻOku fakatonutonu tuʻo ua ʻi he Liliu ʻa Siosefa Sāmitá, ʻa e kupuʻi lea “Naʻe ʻikai te u ʻilo ia.” ʻI he Sione 1:31 ʻoku toʻo ʻa e foʻi lea ʻikai pea ʻoku liliu ʻa e vēsí ke lau ʻo pehē, “[naʻá ku] ʻilo ia, [pea] ke fakahā ia ki ʻIsileli.” ʻI he Sione 1:33 ʻoku toe toʻo foki ʻa e foʻi lea ʻikai ke lau ʻo pehē, “[naʻá ku] ʻilo ia.”
ʻOku fakapapauʻi mai ʻe he ngaahi fakatonutonu ko ʻení naʻe ʻiloʻi ʻe Sione Papitaiso ko Sīsū ʻa e Mīsaiá. ʻOku mahino ʻeni ʻi he fakakaukau ki he fakamoʻoni mahino ʻa Sione Papitaiso kau kia Sīsuú: “Vakai ki he Lami ʻa e ʻOtuá, ʻa ia ʻokú ne ʻave ʻa e angahala ʻa māmaní. Ko ʻeni ia naʻá ku pehē ai, ʻoku haʻu fakamuimui ʻiate au ha tangata ʻa ia ʻoku lahi ʻiate au.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “ʻe ui koe ko Kīfasi”?
ʻI hono ui ʻe he Fakamoʻuí ʻa Pita ke hoko ko ʻEne ākongá, naʻá Ne ʻoange kia Pita ha hingoa ʻe taha ko Kīfasi. ʻOku ʻuhinga ʻa e Kīfasí ki he “tangata kikite” pe ko e “maka.” ʻI hono ui ʻa Pita ko e tangata kikité, naʻe ʻuhinga ʻa Sīsū ki hono maʻu ʻe Pita ʻa e ngaahi kī ʻo e silá mo e mafai ke tataki e Siasí hili ʻEne hāʻele haké.
Ko e meʻa tatau pē, naʻe ui ʻe Sīsū Kalaisi ʻa Siosefa Sāmita ko ha tangata kikite ʻi he ʻaho naʻá Ne toe fokotuʻu ai Hono Siasí ʻi he māmaní. ʻI he faʻahinga lea ne maʻu ʻaki ʻe Pita ʻa e ngaahi kī ʻo e silá, naʻe fakahā kia Siosefa mo e Siasí ʻa e ngaahi tāpuaki ʻo e muimui ʻi he tangata kikite ʻa e ʻEikí.
Naʻe ʻiloʻi fēfē ʻe Filipe ko Sīsū ʻa e Mīsaiá?
ʻI he talanoa ʻa Filipe kia Nataniela kau kia Sīsuú, naʻá ne pehē kuó ne maʻu ʻa e tokotaha “naʻe tohi ki ai ʻa Mōsese ʻi he fonó, mo e kau palōfitá.” Ko e Fonó ʻa e ʻuluaki tohi ʻe nima ʻa Mōsesé. Ko e kau Palōfitá ko ha ngaahi tohi hangē ko ʻĪsaia, Maika, Selemaia, mo Sakalaia. Naʻe malava ʻa Filipe mo e kau ākonga kehé ʻo ʻiloʻi ko e Mīsaiá ʻa Sīsū koeʻuhí kuo nau fekumi ʻi he ngaahi folofolá ki Hono ngaahi fakaʻilongá.
Ko e hā naʻe fehuʻi ai ʻe Nataniela pe “ʻe [lava ʻo] tupu ha lelei mei Nasaletí?”
Ko Nāsaletí ko ha kiʻi kolo siʻisiʻi naʻe fakafuofua ki he kakai ʻe toko 200 ki he 400. ʻOku ʻikai ha fakamatala ki ai ʻi he Fuakava Motuʻá. Lolotonga e moʻui ʻa e Fakamoʻuí, ngalingali naʻe fakakaukau ha kakai tokolahi ʻoku ʻikai mahuʻinga ʻa Nāsaleti. ʻI he ʻuhinga ko ʻení, naʻe fifili ai ʻa Nataniela pe ʻe lava ke maʻu ha meʻa lelei mei Nāsaleti. Kimui ange ʻi he Fuakava Foʻoú, naʻe ʻiloa ʻa Nāsaleti ko e feituʻu naʻe tupu hake ai ʻa Sīsuú.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke hoko ko ha tokotaha “ʻikai ʻi ai ha kākā”?
Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí ko Natanielá ko ha tokotaha ia naʻe “ʻikai ʻi ai ha kākā.” ʻOku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu heni ko e “kākā” ki he loiakiʻi, angakovi, pe lavakiʻi. Fakatatau ki he Fakamoʻuí, ko Natanielá ko ha tokotaha naʻe taumuʻa haohaoa.
Ako Lahi Ange
Ngaahi Huafa ʻo Sīsū Kalaisí
-
M. Russell Ballard, “Ko e Maama ʻo e Moʻuí,” Liahona, Sānuali 2023, 4–7
-
Jeffrey R. Holland, “Vakai ki he Lami ʻa e ʻOtuá,” Liahona, Mē 2019, 44–46
Ko Hono Vahevahe ʻo e Ongoongoleleí
-
David A. Bednar, “Haʻu ʻo Mamata,” Liahona, Nōvema 2014, 107–10
Mītiá
Vitiō
“The Baptism of Jesus” (3:10)
Ngaahi ʻĪmisí
konga ʻo e The Grand Council [Fakataha Lahi ʻi he Langí] tā fakatātā ʻa Robert T. Barrett
Christ the Creator [Kalaisi ko e Tupuʻanga], tā fakatātā ʻa Robert T. Barrett
John the Baptist Preaching in the Wilderness [Ko e Malanga ʻa Sione Papitaiso ʻi he Toafá]tā fakatātaaʻi ʻe Robert T. Barrett
Ko Hono Papitaiso ʻe Sione Papitaiso ʻa Sīsuútā ʻe Greg K. Olsen