Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Sēmisi


“Sēmisi,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)

Ngaahi Tokoni Fakafolofolá

Sēmisi

Hili ʻa e talitali ʻe Sēmisi ʻene kau laukongá, naʻá ne fakafeʻiloaki ha ngaahi kaveinga lalahi ʻo ʻene tohí, kau ai hono kātekina e ngaahi faingataʻá, fekumi ki he potó, mo e moʻui ʻo fakatatau mo ʻete tuí. Naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe Sēmisi ʻa e “lotu māʻoniʻoní” ko hono tokangaʻi ʻo e tamai maté mo e kau uitoú pea mo hono tauhi kita ke maʻa mei māmani. Naʻá ne pehē ʻoku totonu ke ʻofa e Kāingalotú ki honau kaungāʻapí mo fakahaaʻi ʻenau tuí ʻo fakafou ʻi heʻenau ngaahi ngāué. Naʻe fakamatalaʻi lelei ʻe Sēmisi ʻa e natula fakaʻauha ʻo e lea taʻe-mapuleʻí. Naʻá ne fakatokanga ki heʻene kau laukongá ke ʻoua te nau fakakaungāmeʻa ki he māmaní ka ke tekeʻi ʻa e tēvoló pea ʻunuʻunu ke ofi ki he ʻOtuá. Naʻe fakatokanga ʻa Sēmisi ki he kakai tuʻumālie ʻoku nau fakaaoao ki he niʻihi kehé. Naʻá ne faleʻi e Kāingalotú ke nau tatali ʻi he faʻa kātaki kae ʻoua kuo hāʻele mai ʻa e ʻEikí. Naʻe fakalotolahi ʻa Sēmisi ki he kakai mahakí ke nau kumi tokoni ki he kaumātuʻá ke pani kinautolu ʻaki ʻa e loló.

Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní

Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú ʻe he Siasí pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.

Puipuituʻá mo e Fakamatalá

Ko hai naʻe fakataumuʻa ki ai ʻa e tohi Sēmisí pea ko e hā hono ʻuhingá?

ʻOku angamaheni pē ke tali ko e tokotaha naʻá ne hiki e tohi ʻa Sēmisí ko Sēmisi, ko e tokoua ʻo e ʻEikí. ʻI he kamataʻangá, naʻe ʻikai ke tui ʻa Sēmisi mo hono ngaahi tokouá ki he pōpoaki ʻa Sīsuú. Kimui angé, naʻe hoko ʻa Sēmisi ko ha ākonga ʻa e Fakamoʻuí mo ha taki ʻi Hono Siasí. Naʻe mamata tonu ʻa Sēmisi ki he Kalaisi kuo toetuʻú.

Ko Sēmisi ʻa e ʻuluaki tohi ʻi he ngaahi tohi fakalūkufua ʻe fitu ʻoku fakakau ʻi he Fuakava Foʻoú. ʻOku ui kinautolu ko e ngaahi tohi fakalūkufuá koeʻuhí he naʻe fakataumuʻa ia ʻe he kau faʻu tohí ki ha haʻofanga tokolahi ange kae ʻikai ki ha haʻofanga pe feituʻu pē ʻe taha. Naʻe fakataumuʻa ʻe Sēmisi ʻa ʻene tohí “ki he faʻahinga ʻe hongofulu mā ua kuo fakahē mamaʻó” Mahalo naʻe ʻave ia ki he kakai tui faka-Kalisitiane naʻa nau mavahe mei Siutea ʻo nofo ʻi Finisia, Saipalesi, mo Sīlia ʻAniteoké.

ʻOku ʻi he tohí ni ha ngaahi fakamatalaʻi nounou ʻo e ngaahi tefitoʻi moʻoni ki he moʻui faka-Kalisitiané. ʻOku fakamamafaʻi ʻe he ngaahi akonaki ko ʻení ʻa e ngaahi ngāue māʻoniʻoní ke mahuʻinga ange ia ʻi hono fakahaaʻi pē ʻo e tuí. Naʻe akoʻi ʻe Sēmisi ʻoku hāsino ʻa e tui moʻoní ʻi he ngaahi ngāue pe tōʻonga ʻa ha taha.

ʻOku ʻi ai ha faitatau vāofi ʻi he Malanga ʻa e Fakamoʻuí ʻi he Moʻungá naʻe lekooti ʻi he Mātiu 5–7 mo e ngaahi lea ʻa Sēmisí. ʻOku fakahaaʻi ʻe he fōtunga ʻo e ngaahi akonaki ʻi he tohí ni naʻe ʻiloa lahi kinautolu ʻi he lotolotonga ʻo e kau muimui ʻa e ʻEikí, kimuʻa pea fakakau kinautolu ʻi he Kosipeli ʻa Mātiú.

ʻOku tui ha kau mataotao ʻe niʻihi naʻe fakapoongi ʻa Sēmisi ʻi he AD 62. Mahalo naʻá ne fai ʻa e tohí ni ʻi he vahaʻataimi ʻo e AD 40 mo e 60. Kapau naʻe hiki ia kimuʻa ʻi he AD 50, ʻe lava ke hoko ʻa e Tohi ʻa Sēmisí ko e taha ʻo e ngaahi ʻuluaki fakamatala ʻi he Fuakava Foʻoú.

Sēmisi 1:5

Ko e hā e ongo ʻoku maʻu ʻe he ʻOtuá fekauʻaki mo ʻetau ʻeke fehuʻi kiate Iá?

ʻI he potufolofola ko ʻení, ʻoku fakaafeʻi ai ʻe Sēmisi ʻa e kau laukongá ke nau kole ʻa e potó ki he ʻOtuá. ʻOkú ne pehē ʻe tali mai ʻe he ʻOtuá ʻi he “angaʻofa mo ʻikai houhau.” He ʻikai tafuluʻi pe valokiʻi kitautolu ʻi heʻetau kolé. Pe ʻe fakaangaʻi ʻe he ʻOtuá ʻetau ngaahi fehuʻí. Hili ʻa e laukonga mo e fakakaukauloto ki he fakaafe ko ʻeni ke “kole ki he ʻOtuá,” naʻe pehē ʻe he talavou ko Siosefa Sāmitá: “Naʻe faifai peá u fakakaukau kuo pau ke u nofo maʻu ʻi he fakapoʻulí mo e puputuʻú, pe ko haʻaku fai ʻo hangē ko e enginaki ʻa Sēmisí, ʻa ia, ko e kole ki he ʻOtuá. Naʻe faifai peá u fakapapau hoku lotó ke ʻfehuʻi ki he ʻOtuá,ʼ ko ʻeku fakakaukaú kapau ʻokú ne foaki ʻa e potó kiate kinautolu ʻoku masiva ʻi he potó, mo ne foaki ʻo lahi ʻo ʻikai valokiʻí, ʻe lelei ke u ʻahiʻahi.” Ko e ola ʻo e loto-fakapapau ʻa Siosefa ke fehuʻí ko ha mata meʻa-hā-mai nāunauʻia. Naʻe hā mai ʻa e ʻOtua ko e Tamaí mo Sīsū Kalaisi kia Siosefa ʻo tali ʻene ngaahi fehuʻí.

Sēmisi 1:6–8

Ko e hā e ʻuhinga naʻe fakafehoanaki ai ʻe Sēmisi ʻa kinautolu ʻoku ʻikai ke nau maʻu ʻa e tuí ki he “peau ʻo e tahí”?

Naʻe fakafehoanaki ʻe Sēmisi ʻa e tokotaha ʻoku ʻikai ke ne maʻu ʻa e tuí ki ha peau ʻoku fakateka mo felīlīʻaki. ʻOku fakatātaaʻi ʻe he fakafehoanaki ko ʻení ʻa e fetōʻaki fakalaumālie ʻoku hoko ʻi he taimi ʻoku vaivai ai ʻa e tuí. Naʻe fakamatalaʻi foki ʻe Sēmisi ha taha ʻoku ʻikai ke ne maʻu ʻa e tuí ko ha tokotaha ʻoku “lotolotoua.” ʻOku maʻu ʻa e fakamatala ko ʻení mei ha foʻi lea faka-Kalisi ʻoku ʻuhinga ko e “laumālie ʻe ua.” Ko e tokotaha “lotolotouá” ko ha taha ia ʻoku tui hano konga ʻe taha ki he ʻOtuá pea konga ʻe tahá ʻoku veiveiua pe ʻikai tui. Kapau he ʻikai fili ʻe he tokotahá ni ʻa e tuí, he ʻikai ke ne “maʻu ʻe ia ha meʻa mei he ʻEikí.”

Sēmisi 2:1–10

Ko e hā e meʻa naʻe lea ʻaki ʻe Sēmisi fekauʻaki mo e filifilimānakó?

ʻOku ʻomi ʻe he Liliu ʻa Siosefa Sāmita ʻo e Sēmisi 2:1 ʻa e fakamahino ko ʻení: “ʻE hoku kāinga, ʻe ʻikai te mou maʻu ʻa e tui ʻa hotau ʻEiki ko Sīsū Kalaisí, ʻa ia ko e ʻEiki ʻo e nāunaú, ka mou filifilimānako ki he kakaí.” ʻOku ʻuhinga ʻa e “filifilimānako ki he kakaí” ke fakahaaʻi ʻa e fakapalatahá. Naʻe fakahalaiaʻi ʻe Sēmisi ʻa e fakapalataha pehē ki he niʻihi kehé, tautautefito ki hono tukuhifoʻi ʻo e masivá kae saiʻia he niʻihi tuʻumālié.

Sēmisi 2:14–26

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Sēmisi fekauʻaki mo e tuí mo e ngaahi ngāué?

Naʻe lea ʻa Sēmisi ʻi he ngaahi veesi ko ʻení kiate kinautolu naʻa nau lau ko e tuí ko ha meʻa mavahe ia mei he ngaahi ngāué. Mahalo pē naʻe maʻuhala ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ʻa e ngaahi akonaki ʻa e ʻAposetolo ko Paulá fekauʻaki mo e tuí mo e ngaahi ngāué. Naʻe fakamamafaʻi ʻe Paula naʻe hoko mai ʻa e fakamoʻuí ʻi he tui kia Sīsū Kalaisí kae ʻikai ʻi he ngaahi ngāue ʻo e fono ʻa Mōsesé. ʻI he taimi naʻe lea ai ʻa Sēmisi fekauʻaki mo e ngaahi ngāué, naʻe ʻikai ke ne ʻuhinga ki he ngaahi ouau ʻo e fono ʻa Mōsesé. Ka, naʻá ne ʻuhinga ki he ngaahi ngāue ʻo e māʻoniʻoní ʻoku fenāpasi mo e tui ʻa ha taha.

Naʻe lea ʻa Sēmisi fekauʻaki mo ha faʻahinga tui naʻe fāinoa pē pea ʻikai fakaiku ki he ngāue māʻoniʻoní.

Hangē ko ʻení, ʻi he Sēmisi 2:15–17, naʻe fakafisingaʻi ʻe Sēmisi ʻa e “tui … vaivai naʻe ʻikai ke ne fai ha liliu ʻi he ʻulungaanga ʻo ha taha.”

Naʻe tohi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani, ʻo pehē:

“Kiate kitautolú, ko e ngaahi ngāue ʻo e angatonú, ʻa ia te tau lava ʻo pehē ko e ʻngāue faka-ākonga ʻoku fakatapuí,ʼ ko ha fua totonu ia ʻo hono moʻoni ʻo ʻetau tuí; ʻoku tau tui mo Sēmisi, ko e tokoua ʻo Sīsuú, ʻoku fakahā maʻu pē ʻa e tui moʻoní ʻi he tui faivelengá (vakai, Sēmisi 2, tautautefito ki he veesi 14, 17–18, 20–26). …

“… Kiate kitautolú, ko e ngaahi fua ʻo e tui ko iá ʻoku kau ai ʻa e fakatomalá, tali ʻo e ngaahi fuakava mo e ouau ʻo e ongoongoleleí (ʻo kau ai ʻa e papitaisó), pea mo ha loto-houngaʻia ʻokú ne fakaʻaiʻai kitautolu ke tau fakafisi mei he anga taʻe faka-ʻOtua kotoa pē, ke toʻo hake [ʻetau] ʻakau mafasiá ʻi he ʻaho kotoa pē (vakai, Luke 9:23), pea ke tauhi ʻEne ngaahi fekaú—ʻa e kotoa ʻo ʻEne ngaahi fekaú.”

Sēmisi 2:21–25

Ko e hā ‘a e ngaahi ngāue ‘a ‘Ēpalahame mo Lēhapí?

Naʻe fakatou lea ʻaki ʻe Sēmisi mo Paula ʻa e palōfita ko ʻĒpalahame ʻi he Fuakava Motuʻá ko ha sīpinga mahuʻinga ʻo e tuí mo e ngaahi ngāue leleí. Ko e loto-fiemālie ko ia ʻa ʻĒpalahame ke fakahoko ʻa e fekau ke feilaulau ʻaki ʻa ʻAisaké, ko hano fakapapauʻi ia ʻo ʻene tui ki he ʻOtuá.

Ko Lēhapí ko ha fefine faiangahala ia naʻe nofo ʻi Selikō ʻi he taimi naʻe fakaofi atu ai e kau tau ʻa ʻIsilelí ki he fonua ʻo e talaʻofá. Naʻá ne ʻilo fekauʻaki mo e fakamavaeuaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e Tahi Kulokulá maʻá e kakai ʻIsilelí. Naʻá ne ʻiloʻi ʻe tokoniʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakai ʻIsilelí ke tauʻi hono koló. Naʻe fekauʻi atu ʻe Sōsiua, ko e taki ʻo ʻIsilelí, ha ongo tangata mataki ki Selikō. Ka naʻe ʻiloʻi e ongo matakí, pea naʻe fekau mai ʻe he tuʻi ʻo Selikoó ha kau leʻo ke puke pōpula kinaua. Naʻe fufuuʻi ʻe Lēhapi ʻa e ongo matakí ʻi hono ʻapí peá ne tokoniʻi kinaua ke na hola. Koeʻuhí ko ʻene ngaahi ngāué, naʻe fakahaofi ai ia mo hono fāmilí ʻi he taimi naʻe fakaʻauha ai e toenga ʻo Selikoó. Naʻá ne nofo mo e kakai ʻIsilelí ʻi he toenga ʻo ʻene moʻuí.

Sēmisi 3:1–12

Ko e hā e meʻa naʻe akoʻi ʻe Sēmisi fekauʻaki mo e ngutú mo e ʻeleló?

ko ha hoosi mo ha piti

Tā fakatātā ʻa Paul Mann

Naʻe fakatokanga ʻa Sēmisi ki he Kāingalotú fekauʻaki mo e fakatuʻutāmaki ko ia ʻe ala fakatupu ʻe he ngaahi lea taʻeʻofá, lea taʻetāú, pe loto-ʻitá. Ke tokoni ki he kau laukongá ke nau fakatokangaʻi e mahuʻinga ʻo e mapuleʻi e ngaahi leá, naʻa ne fakafehoanaki ai e ngutú mo e ʻeleló ki ha piti ʻo e hōsí mo e foheʻuli ʻo ha vaka. Ko e pití ko ha kiʻi konga ukamea ʻoku tuku ʻi he loto ngutu ʻo e hōsí pea ʻoku fehokotaki ia ki he fakaniupāpuá (bridle). ʻOku fakaʻatā ʻe he pití mo e fakaniupāpuá ʻa e tokotaha heka hōsí ke ne tataki e hōsí ki he feituʻu ke ne ʻalu ki aí. Ko e foheʻuli ʻo ha vaka naʻe ngalingali ke ʻuhinga ia ki ha fohe ʻaʻalo siʻisiʻi ʻi mui ʻi ha vaka. ʻI he founga ko ʻení, naʻe tataki mo fakaʻuli ai ha vaka lahi ʻe ha kiʻi foheʻuli siʻisiʻi. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sēmisi ʻa e ngaahi sīpinga ko ʻení ke fakahaaʻi ʻoku ʻi ai ha mālohi ʻo ʻetau ngaahi leá. ʻOku tau fili pe ʻe fakaʻaongaʻi ʻetau ngaahi leá ki he leleí pe koví.

Sēmisi 5:7–8

Ko e hā ʻa e “ʻuha muʻa mo e ʻuha mui”?

Naʻe tatali ʻa e kau ngoue ʻi ʻIsileli ʻi he kuonga muʻá ki he ʻuha “muʻa” ʻo e faʻahitaʻu tōtaʻú, ʻa ia naʻe tokoni ia ki ha tengaʻi ʻakau ke huli mo tupu. Naʻe tokoni ʻa e “ʻuha [ki]muí” ki he ngoué ke nau matuʻotuʻa kimuʻa he taimi ututaʻú. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sēmisi e fakatātā ko ʻení ke akoʻi ʻoku fiemaʻu ke faʻa kātaki e kakai angatonú ʻi hono malangaʻi e ongoongoleleí pea ke nau fetauhiʻaki he ʻoku nau ʻiloʻi ʻe pau ke hoko mai ʻa e fakamoʻuí, ʻo hangē ko e ngoueʻi ʻe he tangata ngoué ʻa e kelekelé ʻi he faʻa kātakí mo tatali ki he ʻuhá mo e ututaʻu ʻe toki hoko ʻamuí.

Sēmisi 5:13–16

Ko e hā ʻa e taumuʻa ʻo e pani ʻaki ʻa e loló?

Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē:

“ʻI he Fuakava Foʻoú ʻoku tau ako ai naʻe hanga ʻe he kau ʻAposetolo ʻa Sīsuú ʻo ‘tākai ʻaki ʻa e lolo, mo fakamoʻui ʻa e tokolahi naʻe mahakí’ (Maʻake 6:13). ʻOku akoʻi ʻe he tohi ʻa Sēmisí ʻa e fatongia ʻo e paní mo ʻene felāveʻi mo e ngaahi ʻelemēniti kehe ʻi he mafai ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, ʻi he tāpuaki ʻo e faingāué. …

“ʻI hono pani ʻe ha taha ʻaki ʻa e mafai ʻo e Lakanga Taulaʻeiki Faka-Melekisētekí, ʻoku fakamaʻu ʻa e paní ʻe he maʻu mafai tatau ko iá. Ko e ʻuhinga ʻo e fakamaʻú ko hano fakapapauʻi pe ke haʻi ia ki he tefito naʻe ʻuhinga ai hono foakí. ʻI hono pani ʻe ha kaumātuʻa ha tokotaha puke pea fakamaʻu ʻa e pani ko iá, ʻoku nau fakaava e ngaahi matapā ʻo e langí ke lilingi hifo ʻa e tāpuaki ʻa e ʻEikí maʻá e tokotaha faingataʻaʻiá. …

“Kuo pau ke ʻi ai ʻa e tuí ʻi he fai fakamoʻui ʻaki ʻa e [mālohi] ʻo e langí. ʻOku akoʻi foki ʻe he Tohi ʻa Molomoná ‘kapau ʻoku ʻikai ha tui ʻi he fānau ʻa e tangatá, ʻoku ʻikai lava ʻe he ʻOtuá ʻo fai ha mana ʻiate kinautolu’ (ʻEta 12:12).”

Ako Lahi Ange

Kole ki he ʻOtuá

Lotu Haohaoá

  • W. Christopher Waddell, “Lotu Haohaoá,” Liahona, ʻEpeleli 2018, 45–47

Tuí mo e Ngaahi Ngāué

Ngaahi Leá

  • Vakai, Ronald A. Rasband, “ʻOku Mahuʻinga ʻa e Ngaahi Leá,” Liahona, Mē 2024, 70–77

  • Jeffrey R. Holland, “The Tongue of Angels,” Liahona, Mē 2007, 16–18

Ngaahi Tāpuaki ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí

Mītiá

Ngaahi Vitiō

“Faith and Works” (8:25)

8:25

“The Tongue Is a Fire” (2:35)

2:35