“Mātiu 5; Luke 6,” Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú (2024)
Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Mātiu 5; Luke 6
ʻI ha taimi ofi ki he kamataʻanga ʻo e ngāue fakafaifekau ʻa e Fakamoʻuí ki he kakaí, naʻá Ne akoʻi ʻa e Malanga ʻi he Moʻungá ʻoku ʻi he Mātiu 5–7. Naʻá Ne akoʻi foki ʻa e Malanga ʻi he Potu Tokaleleí ʻi he Luke 6:17–49. ʻOku tui ha niʻihi ko e malanga tatau pē ia naʻe lekooti ʻe ha kau faʻu tohi kehekehe. ʻOku malava pē foki ke fakahoko ʻe Sīsū ʻa e malanga pe konga ko ʻení ʻi ha ngaahi meʻa kehekehe. Naʻe fai ʻe he Fakamoʻuí ha malanga tatau ki hono kakaí ʻi he ongo ʻAmeliká hili ʻEne Toetuʻú. Naʻe kamata ʻaki ʻe he ʻEikí ʻEne Malanga ʻi he Moʻungá ʻa hono akoʻi ʻo e Ngaahi Tāpuakí. Naʻá Ne fakahā naʻe fakakakato ʻa e fono ʻa Mōsesé ʻiate Ia pea akoʻi ʻEne fono māʻolunga angé.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ‘a e Ngaahi Tāpuakí?
(Fakafehoanaki ki he Luke 6:20–26.)
Naʻe kamata ʻe he Fakamoʻuí ʻEne Malanga ʻi he Moʻungá ʻaki ʻEne fakahā ʻa e ngaahi ʻulungaanga ʻoku fakatau ki he fiefia moʻoní. ʻOku ʻiloa ʻa e ngaahi akonaki ko ʻení ko e Ngaahi Tāpuakí, ko ha foʻi lea ʻoku maʻu mei he foʻi lea faka-Latina ko e beatus, ʻoku ʻuhinga “ke tāpuakiʻi” pe “ke fiefia.”
Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Hāloti B. Lī: “I he malanga ʻa e ʻEikí ʻi he Moʻungá, naʻá Ne ʻomi ai kiate kitautolu ʻi he fakahā ʻa hono ʻulungāngá, pea naʻe haohaoa ia, … pea ʻi Heʻene fai ʻení, naʻá Ne tuku mai ai ha sīpinga maʻa ʻetau ngaahi moʻuí. …
ʻI he Malanga taʻe hano tatau naʻe fai ʻi he Moʻungá, kuo tuku mai ai ʻe Sīsū ha ngaahi founga mahino ʻe valu ʻe lava ke tau maʻu ai ʻa e fiefia [moʻoní].… ʻOkú ne fālute ha konisitūtone ki he moʻui haohaoá.”
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke hoko “ko e māsima ʻo māmaní”?
Kuo ngāue ʻaki e māsimá ʻi ha taʻu ʻe lauiafe ke fakatupulaki e ifó, fakatolonga e meʻakaí, mo fakamoʻui e ngaahi kafó. ʻI he fono ʻa Mōsesé, naʻe fakaʻaongaʻi e māsimá ʻi he ngaahi feilaulaú. ʻE afuhi ʻe he kau taulaʻeiki ʻIsilelí ʻa e māsimá ʻi he kēlení (momosi) mo e ngaahi feilaulau kakanoʻi manú kimuʻa pea tuku kinautolu ʻi he ʻōlitá. ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he Fuakava Motuʻá ʻa e kupuʻi lea “fuakava kiate koe ʻo e māsimá” ke fakamahinoʻi ʻa e natula taʻengata ʻo e ngaahi fuakava ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá mo ʻEne fānaú. Naʻe fekauʻaki e māsimá mo hono fakatolonga, fakamoʻui, mo hono fakahoko ʻo e fuakavá.
ʻOku akoʻi mai ʻe he fakahā ʻi onopōní ko kinautolu ʻoku nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava mo e ʻEikí ko e “māsima ʻo māmaní.” ʻI heʻenau feinga ke tauhi ʻenau ngaahi fuakavá, ʻe hoko e kau ākonga ʻa Kalaisí ko ha ivi tākiekina lelei ʻi he māmaní. ʻOku nau tokoni ke maluʻi ʻa māmani mei he hōloa fakaeangamaʻá. ʻOku nau toe tokoni foki ke ʻomi ʻa e faitoʻó mo e fakamoʻuí ki he fānau ʻa e ʻOtuá.
ʻE lava ke mole ʻa e konokona ʻo e māsimá ʻi hono fefiohí mo hono ʻuliʻí. ʻI he taimi ʻoku uesia ai ʻa e māsimá, ʻoku ʻikai leva hano ʻaonga. Kehe mei he māsimá, ko e taimi ʻoku fakahoko ai ʻe he kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí ha ngaahi fehalaaki, naʻa mo e ngaahi fehalaaki mamafá, te nau lava ʻo toe maʻu honau “koná,” pe haohaoá, ʻo fakafou ʻi he ʻaloʻofa mo e ngaahi meʻaʻofa ʻo e fakatomalá mo e fakamolemolé.
Naʻe fakahoko fēfē ʻe Sīsū Kalaisi ʻa e “fonó [mo e] kau palōfitá”?
ʻOku ʻuhinga ʻa e “fonó” ki he ʻuluaki tohi ʻe nima ʻa Mōsese ʻi he Fuakava Motuʻá. ʻOku ʻuhinga ʻa e “kau palōfitá” ki he ngaahi tohi ʻi he Fuakava Motuʻá naʻe tohi pea fakahingoa ki he kau palōfitá. ʻOku ʻuhinga fakataha ʻa e “fonó” mo e “kau palōfitá” ki he ongo konga lalahi ʻo e Fuakava Motuʻá. ʻOku fakatou fakataumuʻa mo fakakakato kinaua ʻia Sīsū Kalaisi.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Sefilī R. Hōlani: “ʻOku mahuʻinga ke mahino ko e fono ʻa Mōsesé ko ha tānaki mai, pea ʻoku kau ai, e ngaahi konga lahi ʻo e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí, ʻa ia ne ʻosi ʻi ai pē kimuʻá. Naʻe ʻikai ke teitei fakataumuʻa ia ko ha meʻa kehe pe mavahe mei ai, pea ʻoku ʻikai moʻoni ko ha meʻa ʻoku fakafepaki ki he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí. Naʻe mahino ange ia ʻi he ongoongolelei kakató, … ka ko hono taumuʻá naʻe ʻikai ke ʻai ia ke kehe mei he fono māʻolunga angé. Naʻe fakataumuʻa fakatouʻosi pē ke ʻomi e kakaí kia Kalaisi.” Naʻe akoʻi kimui ange ʻe Sīsū ʻa e Kau Leimaná mo e Kau Nīfaí “ko e fono naʻe foaki kia Mōsesé ʻoku fakangata ia ʻiate au.”
Ko e hā ʻa e kihiʻi konga siʻi?
Ko e kihiʻí (jot) ko e mataʻitohi siʻisiʻi taha ia ʻi he ʻalafapeti faka-Kalisí. Ko e fakaʻilonga siʻisiʻí (tittle) ko ha kiʻi fakaʻilonga siʻisiʻi ia ʻi ha faʻahinga lea fakafonua kuo tohi. Naʻe folofola ʻa e Fakamoʻuí ki he fanga kiʻi fakaʻilonga leá ke fakahaaʻi te Ne fakahoko ʻa e konga kotoa pē ʻo e fono ʻa Mōsesé ʻo aʻu ki he fakaikiiki siʻisiʻi tahá.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e “valé”?
ʻOku maʻu ʻa e foʻi lea ko e raca mei ha lea faka-Alamea ko hono ʻuhingá ko e meimei vale, faha, pe, tokotaha taʻefakakaukau. Ko e ongo foʻi lea ko e vale mo e faha ko ha lea kovi ia ne fakaʻaongaʻi ke fakamamahiʻi pe tukuhifo ʻaki ha taha.
Ko e hā hono ʻuhinga ʻo e “fakalelei vave mo [hotau] filí”?
ʻOku ʻuhinga ʻa e kupuʻi lea faka-Kalisi ki he “fakalelei vavé” ke tau “maʻu ha fakakaukau ʻofa, pe loto-fiemālie” ki haʻo fili. Ko ia ʻoku faleʻi kitautolu ʻe he Fakamoʻuí ʻi heni ke liliu vave ʻetau fakakaukaú ke maʻu ha fakakaukau ʻofa ki ha taha ʻoku ʻikai ke tau vā lelei mo ia.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ke “[sio] ki ha fefine ke holi ki ai”?
Naʻe fakamalaʻiaʻi ʻe he fono ʻa Mōsesé ʻa e tonó, ʻa ia ko e feohi fakasekisuale mo ha taha ʻi tuʻa ʻi he fuakava ʻo e malí. Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ha fono māʻolunga ange, ʻa ia ko e ʻikai totonu ke feholiʻaki ʻa e kakai fefiné mo e kakai tangatá. ʻOku fakahaaʻi ʻe he foʻi lea faka-Kalisi ki he “holí” ha holi pe ha fakaʻamu ʻokú ne fakatupu ʻa e holi fakasekisualé. ʻOku muimui ʻa Sīsū ʻi Heʻene fakatokanga fekauʻaki mo e holí ʻaki e fakatātā ʻo hono toʻo ha mata pe nima te ne ala fakatupu ke tau faiangahalá. Naʻe ʻikai ʻuhinga ʻa e ʻEikí ia ke ke fakalaveaʻi koe. Ka naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Sīsū ʻa e fakatātā ko ʻení ke fakamamafaʻi ʻa e mahuʻinga ʻo hono siʻaki ʻetau ngaahi angahalá pea mapuleʻi ʻetau ngaahi fakakaukaú mo e ngaahi holí.
ʻI he fakatokanga ʻa e ʻEikí fekauʻaki mo e holí ʻi he Tohi ʻa Molomoná, naʻá Ne akoʻi faingofua pē, “Vakai, ʻoku ou tuku kiate kimoutolu ʻa e fekau, ke ʻoua naʻa mou tuku ke hū ha meʻa ʻe taha ʻo e ngaahi fakakaukaú ni ki homou lotó.”
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe he Fakamoʻuí fekauʻaki mo e fakapapaú?
Naʻe tui ʻa e kau Siu ʻi he kuonga ʻo Sīsuú naʻe hala ke maumauʻi ha fakapapau pe ko ha palōmesi naʻe fuakava ʻi he huafa ʻo e ʻEikí. Naʻe ʻikai fuʻu mamafa fēfē ke maumauʻi ha fakapapau ʻi he hingoa ʻo e temipalé, ko e kolo ko Selusalemá, pe ko ha toe meʻa kehe. Naʻe akoʻi ʻe Sīsū ʻoku ʻikai totonu ke tau fakapapau ʻaki ha faʻahinga meʻa pe ha taha pē ʻi heʻetau feohi mo e kakai kehé. ʻOku totonu ke tau tauhi ʻetau leá ʻo tatau ai pē pe naʻa tau fai ha palōmesi pe ʻikai. Kapau te tau tali ʻio pe kapau te tau tali ʻikai, ʻoku totonu ke feʻunga ia. ʻOku totonu ke maʻu ʻe he kau ākonga ʻa Sīsū Kalaisí ʻa e angatonú pea tauhi ʻenau leá.
Ko e hā naʻe akoʻi ʻe Sīsū ʻi he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo e sāuní?
Lolotonga e kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, naʻe ʻi ai ha fono ki he fengāueʻaki mo kinautolu naʻa nau fakalaveaʻi e niʻihi kehé, ʻa ia ʻoku ʻiloa ko e “totongi ʻaki ʻa e mata ʻa e mata.” Naʻe fakataumuʻa ʻa e lao ko ʻení ke fakapapauʻi naʻe taau mo totonu ʻa e tautea ki he ngaahi fehalaaki naʻe fakahokó, ʻo kau ai ʻa e ʻikai fuʻu tōtuʻá. Naʻe fakataumuʻa ia ke taʻofi ʻa e kakaí mei he feinga ke sāuni tōtuʻá. Ka neongo ia, naʻe fakafeʻiloaki ʻe Sīsū ha fono māʻolunga ange ʻokú ne akoʻi kitautolu ke tau matuʻuaki ʻa e anga taʻetotonú mo e taʻe fakaʻapaʻapá ʻi he angaʻofa.
Naʻe tali nai ʻe he Fuakava Motuʻá ʻa e tāufehiʻa ki hotau ngaahi filí?
(Fakafehoanaki ki he Luke 6:27.)
ʻOku maʻu e fekau ke “ʻofa ki ho kaungāʻapí” ʻi he Levitiko 19:18, ka ʻoku ʻikai ha potufolofola ʻi he Fuakava Motuʻá ʻokú ne fekauʻi kitautolu ke “fehiʻa ki ho filí.” ʻO hangē naʻe ʻuhinga ʻa e Fakamoʻuí ki ha lea ne angamaheni ʻi Hono kuongá. Naʻe fakahā ʻe hono ʻiloʻi ʻo e Ngaahi Takainga Tohi ʻo e Tahi Maté ʻi he 1946 naʻe akoʻi ʻe ha kau Siu ʻe niʻihi ʻi he taimi ʻo Kalaisí ʻoku totonu ke nau ʻofa ʻi honau kaungā koló kae fehiʻa ki he kakai mei tuʻá.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e fekau ʻa e Fakamoʻuí ke hoko ʻo haohaoá?
Kuo ongoʻi lōmekina ha tokolahi ʻi he fekau ʻa e Fakamoʻuí ke tau haohaoá. ʻOku hangē ia ha fiemaʻu taʻemalava ke fai ha ngāue ki aí. Ka ʻoku ʻuhinga ʻa e foʻi lea faka-Kalisi naʻe liliu ko e “haohaoa” hení ki he “fakakakato, lavaʻi, [pe] tupulaki kakató.”
ʻI he talanoa ki he foʻi lea faka-Kalisí, naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, “Kātaki ʻo fakatokangaʻi ange ʻoku ʻikai ʻuhinga ʻa e foʻi leá ke ‘tauʻatāina mei he fehalaākí’; ka ʻoku ʻuhinga ke ‘ikunaʻi ha taumuʻa faingataʻa.’” Naʻá ne hoko atu ʻo pehē: “ʻOku lahi hake ʻa e haohaoa ʻoku ʻamanaki mai ki ai ʻa e Fakamoʻuí maʻatautolú ʻi he ngāue ʻikai ha fehalaākí. Ko e ʻamanaki taʻengatá ia … ke fakahaohaoaʻi ʻa kitautolu pea tau lava ʻo nofo mo [e ʻOtuá mo Sīsū Kalaisi] ʻi he taʻengata ka hoko maí [vakai, Sione 17:23–24].”
ʻOku akoʻi mai ʻe he folofolá ʻoku fakahaohaoaʻi kitautolu ʻia Sīsū Kalaisi. ʻOku fakaafeʻi ʻe Molonai ʻa ʻena kau laukongá ke “haʻu kia Kalaisi, pea hoko ʻo haohaoa ʻiate ia.” Naʻá ne toe akoʻi foki ʻoku tau “hoko ʻo māʻoniʻoni, taʻe-ha-ʻila” ʻi he kelesi mo e ʻaloʻofa ʻa Sīsū Kalaisi. Naʻe ʻilo ʻe Siosefa Sāmita ko kinautolu te nau maʻu ʻa e puleʻanga fakasilesitialé ko kinautolu ia ʻa e “[niʻihi fakafoʻituitui] ʻa ia kuo fakahaohaoaʻi ʻia Sīsuú.” Ko ha meʻaʻofa ʻa e hoko ʻo haohaoa hangē ko hotau Fakamoʻuí mo e Tamai Hēvaní ʻoku maʻu meiate Kinaua.
Ako Lahi Ange
Malanga ʻi he Moʻungá
-
Russell M. Nelson “Fiemaʻu ha Kau Faʻa Fakalelei,” Liahona, Mē 2023, 98–101
-
Dallin H. Oaks, “ʻOfa Ki Homou Ngaahi Filí,” Liahona, Nōvema 2020, 26–29
-
Jeffrey R. Holland, “Ko Ia Ke Haohaoa ʻA Kimoutolu,” Liahona, Nōvema 2017, 40–42
-
Dieter F. Uchtdorf, “Fataki ʻo e Maama Fakalangí,” Liahona, Nōvema 2017, 78–81
Mītiá
Ngaahi Vitioó
“Sermon on the Mount: The Beatitudes” (2:12)
“Sermon on the Mount: The Higher Law” (2:28)
Ngaahi ʻĪmisí
Sermon on the Mount [Malanga ʻi he Moʻungá], tā fakatātā ʻa Harry Anderson
Sermon on the Mount [Malanga ʻi he Moʻungá], tā fakatātā ʻa Carl Bloch