Laipelí
Moʻoní


“Moʻoní,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2023)

hopo ʻa e laʻaá

Fakahinohino ki hono Ako ʻo e Ongoongoleleí

Moʻoní

Ko e ʻilo ko ia ʻokú ne tataki kitautolu ke tau foki ki he ʻOtuá

ʻOku fonu hotau māmaní ʻi he ngaahi fakakaukau mo e lau kehekehe. ʻOku faingataʻa ʻi he taimi ʻe niʻihi ke ʻiloʻi pe ko hai pe ko e hā ʻa e meʻa ke tui ki aí. Lolotonga ʻa e faifatongia ʻa Palesiteni Tieta F. ʻUkitofa ʻi he Kau Palesitenisī ʻUluakí, naʻá ne pehē: “Kuo teʻeki ai ke tau maʻu faingofua ange ha fakamatala lahi ange ʻi he hisitōlia ʻo e māmaní—ko ha niʻihi ʻoku moʻoni, niʻihi ʻoku loi, pea ko ha konga lahi ʻoku moʻoni fakakonga pē. ʻI heʻene peheé, kuo teʻeki ai ha taimi ʻe toe mahuʻinga ange ai ʻi he hisitōlia ʻo e māmaní ke tau ako e founga ke ʻilo totonu ai ʻa e moʻoní mo e halá.” ʻI hono kumi ha ngaahi maʻuʻanga tokoni falalaʻangá mo falala ki he fakahinohino ʻa e Laumālié, te tau lava ʻo ʻiloʻi ʻa e meʻa ʻoku moʻoní mo ia ʻoku ʻikaí.

Ko e Hā ʻa e Moʻoní?

ʻOku fakamatalaʻi ʻe he folofolá ʻa e moʻoní ko e “ʻiloʻi ʻo e ngaahi meʻa ʻo hangē ko honau anga ʻoku ʻi aí, pea naʻa nau ʻi aí, pea te nau hoko ki aí” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:24). ʻOku fakafehoanaki ʻa e moʻoní ʻi he ngaahi folofolá ki he maama mo e fakahā mei he langí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:45; 88:66–67; Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá, “Moʻoní,” Gospel Library). Ko e tupuʻanga ʻo e moʻoni taʻengatá ko e ʻOtuá Tonu pē. Kuo fakahā mai ʻa e moʻoni fakalangí ʻi hotau kuongá ʻo fakafou ʻi he Palōfita ko Siosefa Sāmitá pea mo ha kau palōfita kehe ʻi he ʻaho kimui ní. ʻOku mahuʻinga ʻa e ngaahi moʻoni ʻoku maʻu ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí ke teuteuʻi kitautolu ki he fakamoʻuí mo e hakeakiʻí (vakai, 2 Nīfai 31:19–21; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 33:10–12).

Ngaahi fakahinohino fekauʻaki mo hono ako ʻo e ongoongoleleí: Uluí, Ko Hono Ako mo Akoʻi e Ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí

Konga 1

Ko e ʻOtuá ʻa e Tupuʻanga ʻo e Moʻoni Taʻengatá

taʻahine ʻoku lau folofola ʻi he veʻe tahí

Ko e ʻOtua ko e Tamaí “ʻoku fonu ʻi he ʻaloʻofa mo e moʻoni” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 66:12). Naʻe folofola ʻa Sīsū Kalaisi, “Ko au ko e halá, mo e moʻoní, pea mo e moʻuí” (Sione 14:6). ʻOkú Ne fakahā ʻa e moʻoní—ʻo faʻa fakafou ʻi he mālohi ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní mo e kau palōfitá—pea ʻikai lava ʻo loi (vakai, Sēkope 4:13; ʻEta 3:12; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:37–38).

ʻOku kau ʻi he ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisi kuo fakafoki maí ʻa e kakato ʻo e moʻoni fakalangi kuo fakahā mai ʻi hotau kuongá. ʻOku taʻefeliliuaki mo taʻengata ʻa e moʻoni fakalangí (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 1:39; 88:66).

ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ʻOtuá ke tau ako ʻa e ngaahi moʻoni fakalangi fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí, ko ʻEne ngaahi akonakí, mo ʻEne feilaulau fakaleleí. Ko e niʻihi ʻeni ʻo e ngaahi moʻoni mahuʻinga taha kuo fakahā maí (vakai, 2 Nīfai 2:6–7; 31:15, 21; 3 Nīfai 21:6).

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • ʻOku ʻikai mahuʻinga tatau ʻa e ngaahi moʻoni kotoa pē. Naʻe ʻomai ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻa e ngaahi moʻoni mahuʻinga taha ʻi he ongoongoleleí: “Ko e ngaahi tefitoʻi moʻoni mahuʻinga ʻo ʻetau tui fakalotú ko e fakamoʻoni ko ia ʻa e kau ʻAposetoló mo e kau Palōfitá ʻo fekauʻaki mo Sīsū Kalaisí, naʻe pekia, pea telio, pea toe tuʻu ʻi he ʻaho hono tolú, ʻo hāʻele hake ki he langí; pea ko hono toenga ʻo e ngaahi meʻa kehe kotoa pē fekauʻaki mo ʻetau tui fakalotú ko ha ngaahi tānaki atu pē ki ai.” Te ke lava ʻo tā ha fuʻu ʻakau pea tohi ʻi he sinó “Naʻe toetuʻu ʻa Sīsū Kalaisi”. Pea ʻi he ngaahi vaʻá leva, pe “ngaahi tānakí,” te ke lava ʻo tohi ai ha ngaahi moʻoni kehe ʻokú ke ʻiloʻi ʻoku tupu mei he moʻoni mahuʻingá ni. Ko e hā e meʻa ʻe hoko kapau ʻe mavahe ʻa e ngaahi moʻoni kehe ko ʻení mei he foʻi moʻoni mahuʻinga ko ʻení? Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mātuʻaki mahuʻinga ai ʻa e fakamoʻoni ʻa e kau palōfitá mo e kau ʻaposetoló fekauʻaki mo Sīsū mo ʻEne Toetuʻú ki heʻetau tui ki he ngaahi moʻoni kehé? Fakalaulauloto ki he founga te ke lava ʻo fakamālohia ai hoʻo tuí ki he Fakamoʻuí mo ʻEne Toetuʻú, pea fakakaukau ki he founga ʻe ala tanumaki ai hoʻo tuí ki he ngaahi moʻoni kehe ʻo e ongoongoleleí.

  • ʻOku finangalo ʻa e ʻOtuá ke ako ʻe Heʻene fānaú kotoa ʻa e moʻoni fakalangí. ʻI he fanongonongo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí, kuo akoʻi ai ʻe he Kau Palesitenisī ʻUluakí mo e Kōlomu ʻo e Kau ʻAposetolo ʻe Toko Hongofulu Mā Uá: “ʻI heʻemau hoko ko [e] kau ʻAposetolo [ʻa Kalaisí], ʻoku mau fakaafeʻi ʻa e kakai kotoa pē ke nau ʻilo—ʻo hangē ko ia ʻoku mau ʻiló—ʻoku fakaava mai ʻa e ngaahi langí. ʻOku mau fakamoʻoniʻi ʻoku fakahā mai ʻe he ʻOtuá Hono finangaló ki Hono ngaahi foha mo e ngaahi ʻofefine ʻofeiná. ʻOku mau fakamoʻoni ko kinautolu ʻoku nau ako ʻi he faʻa lotu ʻa e pōpoaki ʻo hono Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí pea ngāue ʻi he tuí, ʻe tāpuekina kinautolu ke nau maʻu haʻanau fakamoʻoni ki hono fakalangí pea ki hono taumuʻa ke teuteuʻi ʻa e māmaní ki he talaʻofa ʻo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa hotau ʻEiki mo e Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí.” Te ke lava ʻo fekumi ʻi he fanongonongo ʻo e Fakafoki Mai ʻo e ongoongoleleí ki ha ngaahi moʻoni ʻoku makehe kiate koe. Hili iá pea fakalaulauloto ki he ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke ʻiloʻi ʻa e foʻi moʻoni takitaha mo e founga te ne ala uesia ai ʻa e ngaahi fili ʻokú ke fakahokó.

ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Lau fakataha ʻa e lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Lāsolo M. Nalesoní:

    “ʻOku ʻi ai moʻoni ʻa e meʻa ko e tonu mo e hala ʻoku fehangahangai mo e ngaahi veiveiua ʻa e niʻihi. ʻOku ʻi ai moʻoni ha moʻoni ʻaupito—ko ha moʻoni taʻengata. Ko e taha e ngaahi fokoutua ʻo hotau kuongá ko e tokosiʻi fau e kakai ʻoku nau ʻilo ʻa e feituʻu ke maʻu ai ʻa e moʻoní [vakai ki he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:12]. …

    “ʻOku mālohi fau ʻa e tokāteline haohaoa ʻa Kalaisí. ʻOkú ne liliu e moʻui ʻa e taha kotoa ʻoku mahino ki aí mo feinga ke fakahoko ia ʻi heʻene moʻuí.”

    Te mou lava ʻo ngāue fakataha ke faʻu ha lisi ʻo e ngaahi moʻoni ko ia ʻoku pau pe taʻengatá (hangē ko e “Ko e ʻOtuá ʻa ʻetau Tamai Hēvaní”) mo e ngaahi moʻoni ko ia ʻoku fakataimí (hangē ko e “ʻOku lanu kulokula ʻa e falani ʻoku ou tuí” pe “ʻOku ʻuha ʻi tuʻa”). Ko e hā e ʻuhinga ʻoku mahuʻinga ai ke fakatokangaʻi ʻa e faikehekehe ʻi he ngaahi moʻoni taʻengatá mo e ngaahi moʻoni fakataimí? Te mou lava foki ʻo talanoa ki he feituʻu te ke “maʻu ai ʻa e moʻoní”—tautautefito ki he moʻoni taʻengatá.

Ako lahi ange

Konga 2

ʻOku Finangalo ʻa e ʻOtuá ke Tau Ako mo Vahevahe ʻa e Moʻoni Fakalangí

talavou mo e fefine ʻokú na lau folofola

ʻOku finangalo ʻetau Tamai Hēvaní ke tau ʻiloʻi mo tui ki he ngaahi moʻoni fakalangi ʻo e ongoongoleleí. ʻOku maʻu ʻetau mahino ki he moʻoni taʻengatá mei he ʻOtuá ʻo fakafou ʻi he Laumālie Māʻoniʻoní. ʻOku tataki kitautolu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ki he moʻoní (vakai, 1 Kolinitō 2:9–10, 14; Molonai 10:4–5; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 84:44–47). ʻI he taimi ʻoku tau fili ai ke ngāue ʻo makatuʻunga ʻi he moʻoni ʻoku tau maʻú, ʻoku tau lava ai ʻo maʻu ha moʻoni lahi ange mei he ʻOtuá (vakai, 2 Nīfai 28:30; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:26–28).

ʻOku finangalo foki ʻa e ʻOtuá kiate kinautolu ʻoku nau maʻu ʻa e moʻoní ke vahevahe ia mo e niʻihi kehé (vakai, ʻĪnosi 1:26; Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 58:47; 75:3–5). Hangē ko ʻení, ʻoku faleʻi ʻa e mātuʻá ke nau ohi hake ʻenau fānaú ʻi he māmá mo e moʻoní (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:40, 42). Pea te tau lava foki ʻo vahevahe ʻa e ongoongoleleí mo e tokolahi ʻoku teʻeki ke nau maʻu e moʻoní koeʻuhí ʻoku ʻikai ke nau ʻiloʻi e feituʻu ke maʻu ai iá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 123:12).

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • Naʻe akonaki ʻa ʻEletā Sione C. Pingilī ko e Siʻí ʻo pehē:

    “ʻOku fakahā ʻe he ʻOtuá ha ngaahi moʻoni fakatokāteline ʻo fakafou ʻi he kau palōfitá, pea ʻoku fakapapauʻi ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e ngaahi moʻoni ko iá kiate kitautolu mo tokoni ke tau fakaʻaongaʻi kinautolu. Kuo pau ke tau feinga mo mateuteu ke maʻu ʻa e ngaahi ongo fakalaumālie ko ʻení ʻi heʻenau hoko maí. ʻOku tau ongoʻingofua taha e fakamoʻoni ʻa e Laumālié ʻi he taimi ʻoku tau loto-fakatōkilalo aí, lotu fakamātoato mo ako e ngaahi folofola ʻa e ʻOtuá, pea tauhi ʻEne ngaahi fekaú.

    “ʻI he taimi pē ʻoku fakapapauʻi mai ai ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ha foʻi moʻoni pau kiate kitautolú, ʻoku toe loloto ange ʻetau mahinó ʻi heʻetau ngāue ʻaki ʻa e tefitoʻi moʻoni ko iá. ʻI he fakalau ʻa e taimí pea ʻi heʻetau moʻui ʻaki maʻu pē ʻa e tefitoʻi moʻoní, ʻoku tau maʻu ai ha ʻilo pau ki he foʻi moʻoni ko iá.”

    Fakakaukau ke hiki ha niʻihi ʻo e ngaahi moʻoni kuo fakahā atu ʻe he ʻOtuá kiate koe ʻo fakafou ʻi he kau palōfitá. Ko e fē ha taimi kuó ke ongoʻi ai hono fakapapauʻi atu ʻe he Laumālie Māʻoniʻoní ʻa e ngaahi moʻoni ko ʻení kiate koé? Te ke lava fēfē ʻo teuteu fakamātoato ange ke maʻu ha ngaahi ongo fakalaumālie fekauʻaki mo e ngaahi moʻoni fakatokāteliné? Te ke lava fēfē ʻo fakaʻaongaʻi hoʻo ʻilo ki he ngaahi moʻoni ko ʻení?

ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Lau ʻa e 2 Nīfai 28:26–30 mo e Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 93:11–13. Aleaʻi ʻa e meʻa ʻoku akoʻi mai ʻe he ngaahi veesi ko ʻení fekauʻaki mo hono ako mo maʻu ʻo e moʻoni fakalangí. Mahalo te mou lava ʻo talanoa ki ha ngaahi sīpinga kehe ʻo e ngaahi meʻa ʻoku hoko pe tupulaki ʻi he “ʻotu lea ki he ʻotu lea” pe “siʻi ʻi heni pea siʻi ʻi hena.” Ko e hā ʻoku fokotuʻu mai ʻe he ngaahi sīpinga ko ʻení fekauʻaki mo hono fakatupulaki ʻetau ʻilo ki he moʻoní? Lau leva ʻa e akonaki ko ʻeni meia Palesiteni Nalesoní: “ʻOku ou kole atu ai kiate kimoutolu ʻi he taimí ni—ke tokangaʻi hoʻomou fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisi mo ʻEne ongoongoleleí. Ngāueʻi ia. Tanumaki ia ke tupulaki. Fafanga ʻaki e moʻoní. ʻOua naʻá ke ʻuliʻi ia ʻaki e ngaahi fakakaukau fakapoto loi ʻa e kau tangata mo fefine taʻetuí. ʻI hoʻo fokotuʻu hono toutou [fakamālohia] hoʻo fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí ko e meʻa mahuʻinga tahá, fakatokangaʻi ʻa e ngaahi mana ʻe hoko ʻi hoʻo moʻuí.” Fevahevaheʻaki ʻa e founga kuo tupulaki ai hoʻo fakamoʻoní ʻi he “ʻaloʻofa hoko mo e ʻaloʻofa” pea mo e “ʻotu lea ki he ʻotu lea.” ʻOkú ke ongoʻi ʻoku ʻuhinga ki he hā ke “tokangaʻi hoʻomou fakamoʻoni kia Sīsū Kalaisí”? Te mou lava ʻo tō ha meʻa pea tanumaki fakataha ia mo mamata ki heʻene tupú. Te ke lava leva ʻo talanoa fekauʻaki mo e ngaahi meʻa ʻoku faitatau ʻi hono lehilehiʻi ha fuʻu ʻakaú mo hono tanumaki ʻetau fakamoʻoní mo e “ngaahi fua” te tau lava ʻo utu mei he fua takitaha.

Ako lahi ange

Konga 3

ʻE Lava ke Tataki Kitautolu ki he Malu Fakalaumālié ʻi he Fekumi ki he Moʻoní ʻi he Akó pea ʻi he Tuí

tangata ʻokú ne lau ʻa e folofolá

ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻe he ʻEikí ke “fekumi ki he ʻiló, ʻio, ʻi he ako pea ʻi he tui foki” (Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 88:118). ʻOku ʻuhinga ia, makehe mei he ngaahi meʻa kehé, ʻi he taimi ʻoku tau maʻu ai ha ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e hisitōlia, tokāteline, mo e ngaahi founga ngāue ʻa e Siasí, ʻoku tau ako ʻa e ngaahi maʻuʻanga tokoni falalaʻangá pea fakaʻaongaʻi ʻa e tuí mo falala kia Sīsū Kalaisi ʻi heʻetau fekumi ki ha talí. ʻOku feinga ʻa e filí ke fakatafoki hotau lotó mei he moʻoni taʻengatá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 78:10; 93:39). ʻE lava ke tokoni hono tali e moʻoni fakalangí ke tau tekeʻi ʻa e koví mo fakaʻehiʻehi mei he faiangahalá, fehalaākí, mo e kākaá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 50:23–25; 93:37).

Ngaahi meʻa ke fakakaukau ki ai

  • ʻI he kei talavou ʻa Siosefa Sāmitá, naʻá ne ongoʻi puputuʻu ʻi heʻene fekumi ki ha tali ki heʻene ngaahi fehuʻi fakalaumālié. Lau ʻa e Siosefa Sāmita—Hisitōlia 1:5–6, 10–13 ke ʻiloʻi e founga naʻe tokoniʻi ai ia ʻe he ʻEikí. Naʻe tataki fēfē ia ki he malu fakalaumālié ʻi heʻene fekumi ki he moʻoní? Ko e hā e meʻa ʻokú ke ako mei he aʻusia ʻa Siosefa Sāmitá ʻe lava ʻo tokoni atu ʻi hoʻo fekumi ki he moʻoní?

ʻEkitivitī ki he ako mo e niʻihi kehé

  • Ke kamataʻi ha fealēleaʻaki fekauʻaki mo e malu fakalaumālie ʻe lava ke maʻu mei ha fakamoʻoni mālohi ki he moʻoní, te ke lava ʻo talanoa fekauʻaki mo e ngaahi meʻa ʻokú ke fai ke ke malu ai mei he ngaahi fakatuʻutāmakí, puké, pe ngaahi fakatamaki fakanatulá. Ko e hā ha meʻa te tau talaange ki ha taha ʻokú ne pehē ʻoku ʻikai fiemaʻu ʻa e ngaahi founga maluʻi ko ʻení pe ʻikai ʻaonga ʻa e feingá? Te mou lava leva ʻo lau fakataha e ngaahi lea ko ʻeni ʻa Palesiteni Tōmasi S. Monisoní: “ʻOku tau moʻui ʻi he kuonga ʻo e puputuʻu lahi mo angahalaʻia. Ko e hā te ne maluʻi kitautolu mei he angahala mo e fulikivanu ʻoku tofanga ai e māmaní he ʻaho ní? ʻOku hanga ʻe heʻetau maʻu ha fakamoʻoni mālohi ki hotau Fakamoʻui ko Sīsū Kalaisí mo ʻEne ongoongoleleí, ʻo tokoniʻi kitautolu ke tau hao. … ʻOku mahuʻinga ke ʻi ai haʻo fakamoʻoni pē ʻaʻau ʻi he ngaahi kuonga faingataʻa ko ʻení, he ʻoku fakangatangata pē ʻa hono ʻaonga kiate koe e fakamoʻoni ʻa e niʻihi kehé.” Fevahevaheʻaki ʻa e founga kuo maluʻi fakalaumālie ai koe ʻe hoʻo fakamoʻoni fakataautaha ki he moʻoni taʻengatá.

Ako lahi ange