Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Malakai
Naʻe valokiʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakai ʻIsilelí ʻo fakafou ʻi he palōfita ko Malakaí, ʻi heʻenau ngāue ʻaki ʻa e fanga monumanu kuo melé ki heʻenau ngaahi feilaulaú. Naʻe valokiʻi foki ʻe he ʻEikí ʻa e kau taulaʻeikí ʻi heʻenau tā ha sīpinga taʻefakapotopoto naʻe tupu ai ha tūkia ʻa ha kakai tokolahi. Naʻá Ne fekau ki he kau Siú ke nau foki kiate Ia ʻaki hono totongi e vahehongofulú mo e ngaahi foakí. Naʻá Ne fakapapauʻi ki he kau māʻoniʻoní ʻe fakapaleʻi ʻenau ngaahi feinga ke tauhi kiate Iá ʻi Heʻene toe hāʻele mai ki māmaní. Naʻe tomuʻa mamata ʻa Malakai ki he ikuʻanga ʻo e kau angahalá mo e kau māʻoniʻoní ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻá ne kikiteʻi ʻe fekauʻi mai ʻe he ʻEikí ʻa e palōfita ko ʻIlaisiaá kimuʻa ʻi Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí ke fakahoko ha ngāue lahi, ʻo fakatafoki “ʻa e loto ʻo e mātuʻá ki he fānaú, pea ko e loto ʻo e fānaú ki heʻenau mātuʻá” (Malakai 4:6).
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻa e tohi ʻa Malakaí?
Ko Malakaí ko ha palōfita ia naʻe malanga ki he kau Siu ʻi Selusalemá hili ʻenau foki mai mei he fakaheeʻi ki Pāpiloné. ʻOku ʻikai mahino ʻa e taimi pau naʻe ngāue fakafaifekau ai ʻa Malakaí, ka ʻoku meimei hiki ʻene tohí ʻi he vahaʻa ʻo e 500 mo e 350 BC. ʻOku fokotuʻu ia ʻe ha kau mataotao fakaʻatamai ʻi he konga loto ʻo e 400 tupu BC—fakafuofua ki ha senituli ʻe taha hili e foki mai ʻa e kau fuofua Siú mei hono fakaheeʻi kinautolú—ko hono ʻuhingá mahalo naʻe toki haʻu ʻa Malakai kimui ʻia ʻĒsela mo Nehemaia.
ʻOku ʻuhinga ʻa e hingoa Malakaí ki he “ko ʻeku talafekau” ʻi he lea faka-Hepeluú. ʻI he hoko ʻa Malakai ko e talafekau ʻa e ʻEikí, naʻá ne lea ki he hōloa fakalaumālie ʻa e kau Siú. Naʻe valokiʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kau Siú, kae tautautefito ki he kau taulaʻeikí ʻo fakafou ʻiate Ia, mo poupouʻi kinautolu ke nau foki ange kiate Ia. Naʻe kikiteʻi foki ʻe Malakai ʻa e ngaahi ʻaho fakaʻosí, ʻo lau ki he ngāue mahuʻinga naʻe kamata ʻi he foki mai ʻa ʻIlaisiaá kimuʻa ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí. ʻOku hā mahino mai ʻa e fōtunga ʻo e ngaahi tohi ʻa Malakaí: ko ha ngaahi fepōtalanoaʻaki ʻi he vahaʻa ʻo e ʻEikí mo e kakaí. ʻOku faʻa kau ʻi he ngaahi fepōtalanoaʻaki ko ʻení ʻa e ngaahi fehuʻi fakaʻuhinga ne fai ʻe he ʻEikí pe ko e kakaí, fakataha mo e ngaahi tali naʻá ne fakahā ai ʻa e taʻefemahinoʻaki ʻa e kakaí.
Neongo ʻoku nounou ʻa e tohi ʻa Malakaí, ka ʻoku faʻa fakamatalaʻi ia ʻi he ngaahi folofola kehé. Naʻe faʻa lave ʻa e kau faʻu tohi ʻo e Fuakava Foʻoú kia Malakai, ʻo faʻa ngāue ʻaki ko e fakamoʻoni fakafolofola ki he misiona ʻa Sione Papitaisó. Naʻe toe folofola ʻaki foki ʻe Sīsū Kalaisi kau ki ai, ki he kau Nīfaí mo e kau Leimaná pea toe lave ki ai ʻa Molonai ʻi he taimi naʻá ne hā ai kia Siosefa Sāmitá. Ko e kikite ʻiloa ko ia ʻa Malakai ʻe hanga ʻe ʻIlaisiā ʻo “liliu ʻa e loto ʻo e mātuʻá ki he fānaú, pea ko e loto ʻo e fānaú ki heʻenau mātuʻá” ʻoku hā mai ia ʻi he taimi ʻe niʻihi ʻi he ngaahi folofola takitaha ʻoku fakaʻaongaʻi ʻe he Siasí.
ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ʻa e “ʻofa [ʻa e ʻEikí] kia Sēkope” pea “fehiʻa kia ʻĪsoá”?
ʻI he Tohi Tapú, ko e foʻi lea ʻoku liliu ko e fehiʻá ʻe lava ke ʻuhinga ia he taimi ʻe niʻihi ko e “ʻikai ke fili” kae ʻikai ko hano fakahaaʻi ʻo e tāufehiʻá. ʻOku hangehangē ko e meʻa ia ʻoku ʻuhinga ki ai ʻi he potufolofola ko ʻení. ʻOku fakahā ʻi he veesi 2 naʻe fehuʻia ʻe he kau Siú ʻa e ʻofa ʻa e ʻEikí kiate kinautolú. ʻI he talí, naʻe folofola ai ʻa e ʻEikí ki Heʻene fili ʻa Sēkope kae ʻikai ko ʻĪsoá ke fakamanatu ki he kakaí honau tuʻunga makehe ko Hono kakai ʻo e fuakavá. Naʻe fai ʻe he ʻEikí ha fuakava mo Sēkope mo hono hakó ʻa ia naʻe ʻikai ke Ne fai kia ʻĪsoa mo hono hakó. Mahalo naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e fakafehoanaki ko ʻení ke ʻoua naʻa ngata pē ʻi hono fakapapauʻi ki he kakaí ʻa ʻEne ʻofa ʻiate kinautolú ka ke fakamanatu ange foki kiate kinautolu honau fatongia ke moʻui faivelenga ko Hono kakai ʻo e fuakavá.
Mahalo ʻe fifili ha niʻihi pe naʻe taʻetotonu nai ʻa e ʻikai fili ʻe he ʻEikí ʻa ʻĪsoá. ʻOku mahuʻinga ke manatuʻi, koeʻuhí ko e palani taʻengata ʻa e ʻEikí ʻokú ne foaki ai ʻa ʻEne ʻofa kuo fuakavá mo e ngaahi tāpuakí kiate kinautolu kotoa pē ʻoku loto-fiemālie ke fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava toputapu mo Iá. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā: “Ke fili kita pe kau he filí, ʻoku ʻikai ko ha tuʻunga pau ia kuo foaki kiate kitautolu. Ka, te ta lava ʻo fili ke ta kau ʻi he niʻihi ʻoku filí fakafou ʻi he fakaʻaongaʻi totonu ʻo ʻeta tauʻatāina ke filí.”
Naʻe ʻuliʻi fēfē nai ʻe he kau taulaʻeikí ʻa e ngaahi ouau toputapú?
Naʻe fakataipe ʻe he feilaulau ʻaki e monumanú ʻa e feilaulau fakalelei ʻa Sīsū Kalaisí. Koeʻuhí ko e meʻá ni, naʻe fekau ai ʻe he ʻEikí kuo pau “ke haohaoa ia koeʻuhi ke maʻu lelei ia; ʻoua naʻa ʻi ai hano mele.” Naʻe ʻuhinga ʻeni, ʻoku ʻikai totonu ke feilaulau ʻaki ʻa e ngaahi monumanú kapau naʻa nau kui, lavea, mele pe mahakiʻia. Ko e tokolahi ʻo e kakai ʻi he kuonga ʻo Malakaí, kae pehē ki he kau taulaʻeiki ne nau tokangaʻi e ngaahi feilaulaú, naʻa nau tukunoaʻi e ngaahi fekaú ni mo tali e ngaahi feilaulau taʻetotonu mo melé. Naʻe fakatokanga ʻa e ʻEikí ʻo fakafou ʻia Malakai, ʻe ʻomi ʻe he ngaahi tōʻonga ko ʻení ha malaʻia kae ʻikai ko ha tāpuaki.
Ko hai ʻa e talafekau kuo talaʻofa mai te ne teuteu ʻa e halá maʻá e ʻEikí?
Naʻe kikiteʻi ʻe Malakai ha talafekau ʻe haʻu ke teuteu ʻa e hala maʻá e ʻEikí. Naʻe fakahā ʻe he Fakamoʻuí, naʻe fakahoko ʻe Sione Papitaiso ʻa e kikite ko ʻení ʻaki ʻene teuteu ʻa e hala kimuʻa ʻi he ngāue fakafaifekau ʻa Kalaisi ʻi he māmaní. ʻI hotau kuongá, naʻe fekauʻi mai ai ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ko ha talafekau ke ne teuteu ʻa e hala maʻá e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí.
Ko e Papitaisó, tā fakatātā ʻa Greg K. Olsen
Ko hai ʻa e “talafekau ʻo e fuakavá” ʻa ia “ʻe hāʻele fakafokifā mai ki hono fale tapú”?
Ko e “talafekau ʻo e fuakavá” ko ha huafa ia ʻo Sīsū Kalaisi. ʻE lava ke ʻuhinga ia ki Hono fatongia ke ʻoatu e fuakava ʻa e Tamaí ki he kakai ʻo e māmaní pea ʻai ke malava ʻa e fakamoʻuí ʻo fakafou ʻi Heʻene ongoongoleleí mo e Fakaleleí. ʻOku ngalingali ʻoku lahi hono fakaahoko e kikite ʻa Malakai “ʻe hāʻele fakafokifā mai [ʻa e talafekau ʻo e fuakavá] ki hono fale tapú.” Hangē ko ʻení, ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli, 1836, naʻe hā fakafokifā mai ʻa e Fakamoʻuí kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ʻi he Temipale Ketilaní. ʻE ngalingali foki ʻe toe fakahoko lahi ange ia, ko ha konga ʻo e ngaahi meʻa ʻoku fekauʻaki mo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.
Ko e hā ʻa e afi ʻa e tangata fakamaʻa ukameá mo e koa ʻa e tokotaha foó?
ʻOku fakaʻaongaʻi ʻe he tangata fakamaʻa ukameá ʻa e afí ke tutu ʻaki ha ngaahi ukamea mahuʻinga kae ʻoua kuo nau aʻu ki ha tuʻunga kuo vaia. ʻOku fakatupu ʻe he vela lahí ʻa e ʻalu hake e meʻa taʻemaʻá pe ʻulí ki ʻolunga, pea ʻoku lava leva ke toʻo ia ʻe he tangata fakamaʻa ukameá ke fakamaʻa ʻa e ukameá. Ko e tokotaha foó ko ha taha ia ʻokú ne fakamaʻa pe fakahinehina ʻa e tupenú ʻaki ha koa mo hono olo. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Malakai ʻa e ngaahi foʻi lea ko ʻení ke akoʻi, ʻe “fakamaʻa [ʻe he ʻEikí] ʻa e ngaahi foha ʻo Līvaí” (kau maʻu lakanga fakataulaʻeikí) mo fakaʻauha e angahalá ʻi Heʻene Hāʻele ʻAnga Ua Maí.
Refiner’s Fire and Fullers’ Soap [Afi ʻa e Tangata Fakamaʻa Ukameá mo e Koa ʻa e Tokotaha Foó], tā fakatātā ʻa Dan Burr
ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ʻa e pehē ʻe “ʻatu [ʻe he ngaahi foha ʻo Līvaí ki he ʻEikí] ha feilaulau ʻoku māʻoniʻoni”?
ʻOku ʻuhinga e kupuʻi lea “ngaahi foha ʻo Līvaí” kiate kinautolu ʻi he kuonga muʻá naʻa nau maʻu ʻa e lakanga taulaʻeiki faka-Līvaí. ʻI he fono ʻa Mōsesé, naʻe vaheʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e hako ʻo Līvaí ke nau fakahoko ha ngaahi fatongia fakalotu makehe, kau ai ʻa kinautolu ʻoku fekauʻaki mo e tāpanekalé (hoko kimui ko e temipalé) mo e feilaulau ʻo e monumanú. ʻI he kuonga ʻo Malakaí, naʻe valokiʻi ʻe he ʻEikí ʻa e ngaahi foha ʻo Līvaí ʻi heʻenau fai ha ngaahi feilaulau taʻe-feʻunga. Ka naʻá Ne talaʻofa foki te Ne fakamaʻa kinautolu ʻi ha ʻaho koeʻuhí ke Ne toe tali ʻenau ngaahi foakí.
Naʻe toe fakaongo mai e talaʻofa ʻa e ʻEikí ki he ngaahi foha ʻo Līvaí ʻi hotau kuongá. ʻI he taimi naʻe hā ai ʻa Sione Papitaiso kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ʻi he ʻaho 15 ʻo Mē, 1829, naʻá ne fakafoki mai ʻa e lakanga taulaʻeiki faka-ʻĒloné (pe faka-Līvaí) ki he māmaní. Naʻe fakahā ʻe Sione, ko e lakanga fakataulaʻeiki ko ʻení ʻe “ʻikai pē toe ʻave ʻeni mei māmani ʻo aʻu ki hono toe fai ʻe he ngaahi foha ʻo Līvaí ha feilaulau ki he ʻEikí ʻi he māʻoniʻoní.”
ʻI he Tokāteline mo e Ngaahi Fuakavá, ʻoku fekauʻaki ʻa e “feilaulau [ko ʻeni] ki he ʻEikí” kuo talaʻofá, mo e ngāue fakatemipalé mo e hisitōlia fakafāmilí. ʻIkai ngata aí, naʻe akoʻi ʻe he Palōfita ko Siosefa Sāmitá, ʻe fakafoki mai ʻa e feilaulau ʻaki e monumanú ʻi ha faʻahinga founga ʻo ofi ki he taimi ʻo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí pea ʻe fakahoko ia ʻi he māʻoniʻoni ʻe he ngaahi foha ʻo Līvaí.
Naʻe fakahoko fēfē ʻa e fono ʻo e vahehongofulú ʻi he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá?
Naʻe fakaafeʻi ʻe he ʻEikí ʻa e kakai ʻIsileli talangataʻá ke nau foki ange kiate Ia ʻaki ʻenau tauhi faivelenga ange ʻa e fono ʻo e vahehongofulú. Ko e foʻi lea faka-Hepelū ki he “vahehongofulú” ʻoku fekauʻaki ia mo e fika 10. ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, naʻe fiemaʻu ke foaki ʻe he kau ʻIsilelí ha vahe hongofulu ʻe taha ʻo ʻenau fanga monumanú mo e ngoué ki he ʻEikí. Ko e fuofua taimi naʻe lekooti ai ʻa e vahehongofulú ʻi he Fuakava Motuʻá ko hono totongi ʻe ʻĒpalahame ʻa e vahehongofulú kia Melekisēteki, ko e taulaʻeiki lahí. ʻI he malumalu ʻo e fono ʻa Mōsesé, naʻe fakaʻaongaʻi e vahehongofulú ke poupouʻi ʻaki e temipalé mo e kau taulaʻeikí mo e kau Līvaí. ʻI hotau kuongá, “ko e vahehongofulú ko hono foaki ia ʻo e vahe hongofulu ʻe taha ʻo e paʻanga hū mai ʻa ha taha ki he Siasi ʻo e ʻOtuá (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 119:3–4; ko e tupú ʻoku mahino ko e ʻuhinga ia ki he paʻanga hū maí). ʻOku totonu ke totongi vahehongofulu ʻa e kāingalotu kotoa pē ʻoku ʻi ai haʻanau paʻanga hū maí.”
Ko e hā ʻa e ngaahi tāpuaki ʻoku talaʻofa mai ʻe he ʻEikí kiate kinautolu ʻoku talangofua ki he fono ʻo e vahehongofulú?
Kuo talaʻofa ʻe he ʻEikí ha ngaahi tāpuaki maʻongoʻonga kiate kinautolu ʻoku tauhi faivelenga ki he fono ʻo e vahehongofulú. ʻI he lave ʻa ʻEletā Niila L. ʻEnitaseni kau ki he talaʻofa ko ia ʻe “fakaava [ʻe he ʻEikí] ʻa e ngaahi matapā ʻo e langí,” naʻá ne fakamatalaʻi: “ʻOku lahi ʻa e ngaahi founga ʻoku fakaava ai ʻa e ngaahi matapā ʻo e langí. ʻOku fakatuʻasino ha niʻihi, ka ko e lahi tahá ʻoku fakalaumālie. ʻOku faingofua ha niʻihi pea ʻikai ke faʻa fakatokangaʻi.” Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā Tēvita A. Petinā: “ʻOku fuʻu fakamaama ʻaupito ʻa e ʻīmisi ʻo e “matapā” ʻo e langí ʻa ia naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Malakaí. ʻOku fakaʻatā ʻe he matapaá ʻa e maama fakanatulá ke hū ki ha fale. ʻI he founga tatau pē, ʻoku huaʻi mai ʻa e maama mo e fakakaukau fakalaumālie ʻi he matapā ʻo e langí pea ki heʻetau moʻuí ʻi heʻetau tauhi e fono ʻo e vahehongofulú.”
Naʻe palōmesi foki ʻe Malakai, ʻe “valokiʻi [ʻe he ʻEikí] ʻa e fai fakaʻauhá” koeʻuhi ko e kau angatonú. ʻOku ngalingali naʻe ʻuhinga ʻeni ki he fanga kiʻi manu maumau hangē ko e fanga heʻé te ne lava ʻo fakatupu ha maumau ki he ngoué. ʻIkai ko ia pē, ka ʻoku fokotuʻu mai ʻe he talaʻofa ko ʻení ʻe ʻomi ʻe he ʻEikí ha tokoni mo ha maluʻi ʻi he ngaahi tafaʻaki lahi ʻo ʻetau moʻuí ʻi he taimi ʻoku tau talangofua ai ki Heʻene fono ʻo e vahehongofulú.
Ko e hā ʻa e tohi ʻo e manatú?
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he Fakahinohino ki he Ngaahi Folofolá ko e tohi ʻo e manatú “ko ha tohi ia naʻe kamata ʻe ʻĀtama ʻa ia naʻe lekooti ai ʻa e ngaahi ngāue ʻa hono hakó; kae ʻumaʻā foki ha ngaahi lekooti tatau mo ia naʻe tauhi ʻe he kau palōfitá mo e kāingalotu tui faivelengá talu mei he taimi ko iá. … ʻE lava ke kau ʻa e ngaahi tohi ko iá ki hono fakapapauʻi hotau tuʻunga ʻi he fakamaau fakaʻosí.”
Naʻe akoʻi ʻe Malakai, ko kinautolu “naʻe manavahē [ki he ʻEikí], mo nau faʻa fakalaulauloto ki hono huafá” naʻe lekooti kinautolu ʻi he tohi ʻo e manatú. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí fekauʻaki mo e niʻihi faivelenga ko ʻení, “ʻE hoko ʻa kinautolu ko ʻeku koloa mahuʻinga fau, ʻi he ʻaho ko iá te u ngaohi ki ai; pea te u mamae kiate kinautolu.” Ko e foʻi lea faka-Hepelū naʻe liliu ko e “koloa mahuʻingá” ko e segullah [sekula], ʻa ia ʻe lava foki ke ʻuhinga ki he “koloa kuo fakamahuʻingaʻi” pe “koloa.” ʻOku faʻa fakaʻaongaʻi ʻe he ʻEikí ʻa e foʻi lea ko ʻení ʻi he Fuakava Motuʻá ke ʻuhinga ki Heʻene kakai ʻo e fuakavá. ʻOku fokotuʻu mai ʻe he pōpoaki ʻa Malakaí ko e taumuʻa ʻe taha ʻo e tohi ʻo e manatú ke hoko ko ha lekooti ʻo e segullah ʻa e ʻEikí—ko Hono kakai mahuʻinga ʻoku nau fakahoko mo tauhi e ngaahi fuakava mo Iá.
ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ʻa e pehē ʻe “ʻikai toe ai [ha] aka pe ha vaʻa” ʻa e fielahí mo e faiangahalá?
Naʻe kikiteʻi ʻe Malakai ʻe fakamaʻa ʻa e māmaní ʻi he taimi ʻo e Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa e Fakamoʻuí, pea ʻe fakaʻauha ʻa e kau angahalá ʻo hangē ko e veve ʻi ha afi. ʻOku ʻuhinga ʻa e vevé ki he tuketukeʻi uite nonou ʻoku tutuʻu hili ʻa e ututaʻu ʻo e uité. ʻOku faʻa tutu ʻe he kau ngoué ʻa e tuketukeʻi uité ke teuteu ʻa e kelekelé ki he ngoue ʻi he kahaʻú. Naʻe fakahā foki ʻe Malakai, ko kinautolu naʻe fakaʻauhá ʻe tuku ʻo “ʻikai toe ai hanau aka pe ha vaʻa.”
ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e ngaahi aká mo e vaʻá ki heʻetau ngaahi kuí mo e hakó. Ko e liʻaki taʻe kau ai ha taha ʻo e ongo meʻá ni, ko e motuhi atu ia mei he tāpuaki ʻo ha fāmili taʻengatá. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni, “Ka ne taʻe-ʻoua ʻa e ngaahi faisila ʻokú ne faʻu ʻa e ngaahi fāmilí ke taʻengatá mo fakafehokotaki ʻa e ngaahi toʻu tangatá ki he moʻuí ni mo e moʻui ka hoko maí, naʻa tau kei nofo pē ʻi he taʻengatá ʻo ʻikai ha aka pe ha ngaahi vaʻa—ʻa ia he ʻikai ha ngaahi kui pe ko ha hako.”
Naʻe fakahoko fēfē nai ʻa e kikite ʻa Malakai kau kia ʻIlaisiaá?
Ko ʻIlaisiaá ko ha palōfita naʻe nofo ʻi he Puleʻanga Fakatokelau ʻo ʻIsilelí lolotonga e senituli hono hivá BC. ʻOku tau ʻilo mei he fakahā ʻi onopōní naʻe maʻu ʻe ʻIlaisiā ʻa e ngaahi kī ʻo e silá kimuʻa pea moʻui ʻa e Fakamoʻuí ʻi he māmaní. ʻI he fakaʻosinga ʻo e moʻui ʻa ʻIlaisiaá, naʻe liliu ia ʻo ʻave ki he langí ʻo ʻikai ke ne mate.
Naʻe fakahoko e kikite ʻa Malakai ʻe toe foki mai ʻa ʻIlaisiā ki he māmaní kimuʻa pea hoko ʻa e Hāʻele ʻAnga Ua Maí ʻi hotau kuonga fakakosipelí. ʻI he taimi naʻe hā ai ʻa e ʻāngelo ko Molonaí ki he kiʻi tamasiʻi taʻu 17 ko Siosefa Sāmitá ʻi he efiafi ʻo e ʻaho 21 ʻo Sepitema 1823, naʻá ne lau mei he kikite ʻa Malakaí mo fakahā mai ʻe vavé ni pē hano fakahoko ʻa ʻene kikité. Hili ha taʻu ʻe hongofulu mā ua mo e konga mei ai, ʻi he ʻaho 3 ʻo ʻEpeleli 1836, naʻe hā ai ʻa ʻIlaisiā kia Siosefa Sāmita mo ʻŌliva Kautele ʻi he Temipale Ketilani ne toki fakatapui foʻoú. Naʻá ne foaki kiate kinaua ʻa e ngaahi kī ʻo e mālohi faisilá peá ne fakahā: “Vakai, kuo hokosia kakato ʻa e taimi, ʻa ia naʻe lea ʻaki ʻe he ngutu ʻo Malakaí. … Ko ia, ʻoku tuku ki homo nimá ʻa e ngaahi kī ʻo e kuonga ko ʻení; pea te mo lava ʻo ʻiloʻi ʻi he meʻá ni ʻoku ofi ʻa e fuʻu ʻaho lahi mo fakamanavahē ʻo e ʻEikí, ʻio ʻi he ngaahi matapaá.”
Naʻe fakamatalaʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, ko e mālohi faisila naʻe fakafoki mai ʻe ʻIlaisiaá naʻe “fakamafaiʻi [ai] … ʻa Siosefa Sāmita—mo e kau Palesiteni kotoa pē ʻo e Siasi ʻo e ʻEikí naʻe hoko mai aí—ke … fakahoko hano silaʻi fakapapau ʻo e ngaahi ouau mo e ngaahi fuakava ʻo e lakanga fakataulaʻeikí, pea mo silaʻi ke taʻengata ʻa e ngaahi fāmilí.”
Meʻa-Hā-Mai ʻi he Temipale Ketilaní, tā fakatātā ʻa Gary E. Smith
Ko hai ʻa e “mātuʻa” naʻe ʻuhinga ki ai ʻa Malakaí?
Kuo lea ʻa e kau palōfita ʻo e kuongá ni ki he “mātuʻá” ʻi ha founga ʻe ua. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita, ʻe lava ke ʻuhinga ia ki heʻetau ngaahi kuí. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Lāsolo M. Nalesoni, ʻe lava foki ke ʻuhinga ia ki he kau pēteliake ʻo e kuonga muʻá, ʻĒpalahame, ʻAisake mo Sēkope.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻe liliu ʻe ʻIlaisiā ʻa e loto ʻo e mātuʻá ki he fānaú mo e fānaú ki he mātuʻá?
Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni: “Tuʻunga ʻi hono maʻu ʻa e mālohi ke faisilá, ʻoku fakanatula pē ʻa e tafoki hotau lotó ki he niʻihi kuo nau mole atú. Ko e tānaki fakataha ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní ʻoku fakakau ai ʻa kinautolu ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e veilí. ʻI he founga haohaoa ʻa e ʻOtuá, he ʻikai ke lava ʻa e kakai moʻuí ʻo aʻusia ʻa hono kakato ʻo e moʻui taʻengatá taʻe-ʻi-ai ha ngaahi fehokotakiʻanga tuʻuloa ki he ʻngaahi tamaí,ʼ ʻa ʻetau ngaahi kuí. Ko e founga tatau pē ʻoku taʻe-kakato ai ʻa e fakalakalaka ʻa kinautolu ʻi he tafaʻaki ʻe tahá, pe ko kinautolu ʻoku teʻeki ke nau fakalaka atu ʻi he veili ʻo e maté taʻe-te-nau maʻu ʻa e lelei ʻo e faisilá, kae ʻoua leva kuo haʻi kinautolu ʻe he ngaahi ouau fakafofongá kiate kitautolu, ko honau hakó, pea mo kitautolu kiate kinautolu ʻi he tuʻutuʻuni fakalangi.”
Naʻe ʻiloʻi ʻe Palesiteni Henelī B. ʻAealingi, talu e hā mai ʻa ʻIlaisiaá, “mo e fakautuutu e tokanga ʻa e kakaí ki hono takitaha hisitōlia fakafāmili. ʻOku toe fakautuutu ange ʻa e vāofi e kakaí mo ʻenau ngaahi kuí, ʻi heʻenau mahuʻingaʻia aí. Kuo fokotuʻu ha ngaahi laipeli mo e kautaha tohi hohoko mo e tekinolosia he māmaní ke tokoni ki he tokanga makehe ko ʻení. Kuo hanga ʻe he mālohi ʻo e ʻinitanetí ke fakatupulaki e fetuʻutakí, ʻo ʻai ke malava e ngaahi fāmilí ʻo ngāue fakataha ke fai e hisitōlia fakafāmilí ʻi ha founga vave mo maau kuo teʻeki ke tau mātā kimuʻa.
“Ko e hā ʻoku hoko kotoa ai e ngaahi meʻá ni? ʻOku tau ui ia ko e ʻlaumālie ʻo ʻIlaisiaáʼ he ʻoku ʻikai hano fakalea lelei ange. Te tau lava foki ʻo ui tatau ia ʻko hono fakakakato ʻo e kikité.ʼ ʻOku ou fakamoʻoni atu naʻe haʻu ʻa ʻIlaisiā. Kuo liliu e loto ʻo e fānaú—ʻa kitaua ia—ki heʻetau ngaahi tamaí, ko ʻetau ngaahi kuí.”
ʻOku ʻuhinga nai ki he hā ʻa e pehē, ka ne ʻikai haʻu ʻa ʻIlaisiā, ʻe “taaʻi ʻaki [ʻe he ʻEikí] ʻa māmani ʻa e malaʻia”?
Naʻe kikiteʻi ʻe Malakai kapau he ʻikai fakahoko ʻe ʻIlaisiā hono misioná, ʻe hanga ʻe he ʻEikí ʻo “taaʻi ʻaki ʻa māmani ʻa e malaʻia.” Naʻe kehe hono fakamatalaʻi ʻe he ʻāngelo ko Molonaí ʻa e laine ko ʻení kia Siosefa Sāmita. Naʻá ne pehē ka ne ʻikai haʻu ʻa ʻIlaisiā, “ʻe fakaʻauha ʻo ʻosiʻosingamālie ʻa māmani kotoa” ʻi he Hāʻele ʻAnga Ua Mai ʻa Sīsū Kalaisí.
Naʻe fakamatalaʻi ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni: “[Naʻe]foaki [ʻe ʻIlaisiā] … ʻa e lakanga fakataulaʻeiki naʻe talaʻofa maí, ʻa e ngaahi kī ki hono huhuʻi ʻo e kau pekiá mo hono fakatahaʻi ʻo e ngaahi husepānití, uaifí, mo e ngaahi fāmilí ʻi he ngaahi toʻu tangata kotoa pē ʻi he kotoa ʻo e taʻengatá. Ka ʻikai ʻeni, he ʻikai fakahoko ʻa e taumuʻa ʻo e fakatupú, pea ʻi he ʻuhinga ko iá, ʻe fakamalaʻiaʻi pe ʻfakaʻauha ʻo ʻosiʻosingamālieʼ ʻa e māmaní [Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 2:3].”
Ako Lahi Ange
Afi ʻa e tangata fakamaʻa ukameá mo e koa fakamaʻa ʻa e kau foó
-
“Refiner’s Fire and Fullers’ Soap,” Ensign, Sept. 2016, 74–75
Vahehongofulú
-
Neil L. Andersen, “Vahehongofulú: Ko Hono Fakaava e Ngaahi Matapā ʻo e Langí,” Liahona, Nōvema 2023, 32–35
-
David A. Bednar, “Ko e Ngaahi Matapā ʻo e Langí,” Liahona, Nōvema 2013, 17–20
Ko e mālohi faisilá mo e toe foki mai ʻa ʻIlaisiaá
-
Russell M. Nelson, “Fiefia ʻi he Meʻaʻofa ʻo e Ngaahi Kī ʻo e Lakanga Fakataulaʻeikí,” Liahona, Mē 2024, 119–23
-
D. Todd Christofferson, “Ko e Mālohi Faisilá,” Liahona, Nōvema 2023, 19–22
-
Quentin L. Cook, “Ngaahi Aká mo e Vaʻá,” Liahona, Mē 2014, 44–48
-
David A. Bednar, “ʻE Liliu ʻa e Loto ʻo e Fānaú,” Liahona, Nōvema 2011, 24–27
Hili ʻa Malakaí
-
S. Kent Brown mo Richard Neitzel Holzapfel, “Ko e TAʻU ʻe 500 ne Molé: Meia Malakai kia Sione Papitaiso,” Liahona, Tīsema 2014, 56–60
-
“Ko e Vahaʻataimi ʻi he Ngata ʻa e Fuakava Motuʻá mo e Kamata ʻa e Fuakava Foʻoú,” ʻi he Ngaahi Tokoni Fakafolofolá: Fuakava Foʻoú
Mītiá
Ngaahi ʻĪmisí
Fakatātā ʻo e palōfita ko Malakaí, tā fakatātā ʻa Mitchell W. Heinze
ʻOku Hā ʻa Molonai kia Siosefa Sāmita ʻi Hono Lokí, tā fakatātā ʻa Tom Lovell
Naʻe lau ʻe Molonai kia Siosefa Sāmita ʻa e ngaahi kikite ʻa Malakai kau kia ʻIlaisiaá.
Ko e Hā ʻa ʻIlaisiā ʻi he Temipale Ketilaní, tā fakatātā ʻa Daniel Lewis