Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Taniela 1–7
Naʻe ʻomi ʻa Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻa ko Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikoó ki Pāpilone fakataha mo e fuofua kulupu ne ʻave pōpula mei Selusalemá. Naʻa nau fakafisi ke kai ʻa e kakanoʻi manu ʻa e tuʻí pea naʻe maluʻi mo tāpuekina kinautolu ʻe he ʻEikí. Naʻe fakaʻuhingaʻi ʻe Taniela e misi ʻa Nepukanesá pea naʻe fakahā ange ha meʻa-hā-mai ʻo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻoku fokotuʻu ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. Naʻe fakafisi ʻa Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō ke hū ki he ʻīmisi koula ʻa e tuʻí pea lī kinautolu ki ha afi kakaha, ka naʻe maluʻi mo fakahaofi kinautolu. Naʻe lī ʻa Taniela ki he ʻana ʻo e fanga laioné koeʻuhí he naʻá ne lotu ki he ʻOtuá, pea naʻe fakahaofi ia ʻe he ʻOtuá mei he fakatuʻutāmakí. Naʻe fakahā ʻe he ʻEikí kia Taniela ha ngaahi meʻa-hā-mai hokohoko fekauʻaki mo e mahiki hake mo e tō ʻa e ngaahi mālohi fakaemāmaní, ko e mafai ʻo e ʻOtuá naʻe foaki ki Hono kakaí, pea mo hono fakahaofi taupotu taha ʻo e kakai faivelenga ʻa e ʻOtuá ʻo fakafou ʻia Sīsū Kalaisí.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻa e tohi ʻa Tanielá?
ʻOku ʻomi ʻe he tohi ʻa Tanielá ha fakamatala ki he ngaahi meʻa naʻe aʻusia ʻe Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻa ko Hanania, Misaeli, mo ʻAsalia, ʻa ia naʻa nau maʻu kimui ange ʻa e ngaahi hingoa faka-Pāpilone ko e Setaleki, Mēsake, mo e ʻApitenikoó. ʻI heʻenau kei talavoú naʻe ʻave kinautolu ki Pāpilone ʻi he kamataʻanga ʻo e senituli hono ono BC, hili hono kapu ʻe he Tuʻi ko Nepukanesá ʻa Selusalema pea ʻomi ha kulupu ʻo e kau ʻIsilelí ki hono puleʻangá ke akoʻi kinautolu ke nau ngāue ʻi he fakamaauʻanga fakatuʻí pea ʻi hono puleʻi ʻo e puleʻangá. Naʻe hokohoko atu e ngāue fakafaifekau ʻa Tanielá ʻi ha ngaahi taʻu lahi, ʻo aʻu ki he pule ʻa e Tuʻi ko Kolesi ʻo Peasiá, ʻa ia naʻá ne ikunaʻi ʻa Pāpilone ʻi he 539 BC.
ʻOku vahevahe ʻe he ʻuluaki vaeua ʻo e tohí (vahe 1–6) ha ngaahi aʻusia ʻiloa naʻe maʻu ʻe Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá lolotonga ʻenau ʻi he fakamaauʻanga fakatuʻí. ʻOku lekooti ʻi he konga hono uá (vahe 7–12) ʻa e ngaahi mata meʻa-hā-mai fakaepalōfita ʻa Tanielá, kau ai e ngaahi kikite fekauʻaki mo e ngaahi ʻaho fakaʻosí.
Ko e hā naʻe fakafisingaʻi ai ʻe Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻa e meʻakai ʻa e tuʻí?
Naʻe fakafisi ʻa Taniela ke kai e kakanoʻi manu ʻa e tuʻí koeʻuhí naʻe ʻikai ke ne loto ke fakaʻuliʻi ia, pe ʻai ia ke taʻemaʻa fakalaumālie. Ko e ʻuhinga ʻe taha naʻe mei lava ke fakaʻuliʻi ai ʻa Taniela mo hono ngaahi kaungāmeʻá ʻe he kakanoʻi manu mo e uaine ʻa e tuʻí he naʻe ʻuluaki foaki ʻa e ngaahi meʻá ni ki he ngaahi ʻotua Pāpiloné ko ha konga ʻo e ngaahi ouau fakaʻotua tamapuá. Naʻe mei lau ʻa hono kai ʻo e ngaahi foaki peheé ko ha kau ʻi he lotu tamapuá. ʻIkai ngata aí, mahalo naʻe maumauʻi ʻe he meʻakaí ʻa e ngaahi fono ki he meʻatokoní ʻi he fono ʻa Mōsesé.
Fakafisingaʻi ʻe Taniela ʻa e Kakanoʻi Manu mo e Uaine ʻa e Tuʻí, tā fakatātā ʻa Del Parson
Ko e hā ʻoku fakafofongaʻi ʻe he maka “[naʻe tā taʻe] kau ai ha nimá”?
Naʻe ʻi ai ha misi faingataʻa ʻa e Tuʻi ko Nepukanesá ki ha fuʻu maka tongitongi lahi naʻe ʻi ai hono ʻulu koula mo ha ngaahi konga kehe ʻo e sinó naʻe ngaohi mei ha ngaahi naunau kehekehe. Naʻe fakaʻauha ʻa e fuʻu maka tongitongí ʻi he taimi naʻe taaʻi ai ʻaki ha foʻi maka “naʻe tā mei he moʻungá taʻe kau ai ha nima.” Naʻe tokoniʻi ʻe he ʻEikí ʻa Taniela ke fakaʻuhingaʻi e misi ʻa e tuʻí mo fakahā ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ʻulu koulá ʻa Nepukanesa mo e Puleʻanga Pāpiloné. Naʻe fakafofongaʻi ʻe he ngaahi konga kehe ʻo e maka tongitongí ʻa e ngaahi puleʻanga ʻe ʻalu hake hili e tō ʻa Pāpiloné.
Naʻe mamata foki ʻa Nepukanesa “ko e maká … naʻe hoko ia ko e fuʻu moʻunga ʻo ne fakafonu ʻa māmani kotoa pē.” Naʻe akoʻi ʻe Taniela naʻe fakafofongaʻi ʻe he maká ha puleʻanga ʻe fokotuʻu ʻe he ʻOtuá, “ʻa ia ʻe ʻikai ʻauha ʻo lauikuonga.” ʻOku fakataipe ʻe he maka naʻe tā mei he moʻungá taʻe kau ai ha nimá ʻe fokotuʻu ʻa e puleʻangá ʻe he ʻOtuá, kae ʻikai ʻe he tangatá. Naʻe akoʻi ʻe ʻEletā D. Toti Kulisitofasoni: “Ko e Siasi [ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní] ʻa e puleʻanga ko ia ʻi he ʻaho fakaʻosí naʻe kikiteʻí, pea naʻe ʻikai fokotuʻu ia ʻe he tangatá, ka ko e ʻOtua ʻo e langí pea ʻoku teka atu ia ko e maka “naʻe tā mei he moʻungá taʻe-kau ai ha nima” ke ne ʻufiʻufi ʻa e māmaní [Taniela 2:45].”
ʻI hotau kuongá ni, naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ki he Palōfita ko Siosefa Sāmitá “kuo tuku mai ʻa e ngaahi kī ʻo e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ki he tangatá ʻi he māmaní, pea ʻe teka atu mei ai ʻa e ongoongoleleí ʻo aʻu ki he ngaahi ngataʻanga ʻo e māmaní, ʻo hangē ko e teka atu ʻa e maka kuo tā mei he moʻungá taʻekau ai ha nimá, kae ʻoua kuo fakafonu ʻe ia ʻa e māmaní kotoa pē.”
Ko e Fakaʻuhingaʻi ʻe Taniela ʻa e Misi ʻa Nepukanesá,tā fakatātā ʻa Grant Romney Clawson
Ko e hā ʻoku mahuʻinga fekauʻaki mo e tali ʻa Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō ki he tuʻí?
Hili hono foaki ʻe he Tuʻi ko Nepukanesá kia Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō ha faingamālie hono ua ke hū ki heʻene ngaahi tamapua koulá, naʻa nau tali ange, “ʻOku ʻikai te mau toe fifili pe ko e hā haʻamau tali kiate koe ʻi he meʻá ni.” ʻOku ʻoatu ʻe he ngaahi liliu fakaonopōní ʻa e kupuʻi lea ko ʻení ko e “ʻOku ʻikai fiemaʻu ke mau tali kiate koe ʻi he meʻá ni.” ʻI hono fakalea ʻe tahá, naʻa nau tuʻu maʻu ʻi heʻenau fili ke ʻoua te nau hū ki he tamapuá.
Naʻe fakahaaʻi loto-toʻa ʻe Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikō naʻa nau ʻiloʻi ʻe lava ke fakahaofi kinautolu ʻe he ʻOtuá mei he tautea ʻo e maté, pea naʻa mo Haʻane fili ke ʻoua ʻe fakahaofi kinautolu, he ʻikai pē ke nau punou hifo ki he ngaahi ʻotua ʻa e tuʻí. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Soi D. Sōnasi, Palesiteni Lahi mālōlō ʻo e Palaimelí: “Ne ʻikai ke fakatefito e talangofua ʻa e kau talavou ko ʻeni ʻe toko tolú ʻi hano fakahaofi kinautolu. Naʻe tatau ai pē kapau ʻe ʻikai ke fakahaofi kinautolu, te nau kei tauhi pē ʻenau palōmesi ki he ʻEikí koeʻuhí he naʻa nau tala te nau fai ia. ʻOku ʻikai ke makatuʻunga hono tauhi ʻetau ngaahi fuakavá mei hotau tūkungá.”
Ko e hā ʻoku tau ʻilo fekauʻaki mo e tangata hono fā naʻe ʻasi ʻi he loto afi kakahá?
ʻI he taimi naʻe vakai atu ai ʻa e tuʻí ki he afi kakahá, naʻá ne ʻohovale ʻi he ʻikai ke ne sio ki ha kau tangata ʻe toko tolu ka ko e toko fā naʻa nau lue taʻevela ʻi he afí. Naʻá ne pehē naʻe fotu ʻa e tangata hono faá ʻo “hangē ia ko e ʻAlo ʻo e ʻOtuá.” ʻOku ʻikai mahino mei he tohí pe ko Sihova ʻeni pe ko ha ʻāngelo. ʻOku ʻomi ʻe ha ngaahi liliu ʻe niʻihi ʻa e kupuʻi leá “ko ha tokotaha fakalangi” pe “ʻalo ʻo e ngaahi ʻotuá.” Kimui ange ʻi he vahe 3, naʻe fakahaaʻi ʻe Nepukanesa ʻa ʻene tui ko e “ʻOtua ʻo Setaleki, Mēsake, mo ʻApitenikoó … [kuó ne] fekau [mai] ʻa ʻene ʻāngeló” ke fakahaofi ʻa kinautolu.
Ngaahi Kaungāmeʻa ʻe Toko Tolu ʻi ha Afi: Setaleki, Mēsake mo ʻApitenikō, © Lifeway Collection/laiseni mei he goodsalt.com
Ko e hā e ʻuhinga ʻo e tohi ʻi he holisí?
Fakafuofua ki ha taʻu ʻe ua hili e pekia ʻa Nepukanesá, naʻe fai ʻe he Tuʻi ko Pelesasá ha kātoanga maʻá e kau taki ʻi he puleʻangá. Naʻe ʻomi ʻe Pelesasa ʻa e ngaahi ipu naʻe ʻave mei he temipale ʻi Selusalemá ki he kātoangá. Naʻá ne manukiʻi mo e kakaí ʻa e ʻEikí ʻaki ʻenau inu uaine mei he ngaahi ipu toputapú ni lolotonga ʻenau fakahīkihikiʻi honau ngaahi ʻotua loí. Lolotonga e kātoangá, naʻe hā mai ha nima ʻo tohi ʻi ha holisi ʻi he palasí. Naʻe hohaʻa lahi ʻa Pelesasa, pea ʻi he taimi naʻe ʻikai lava ai ʻe he niʻihi kehé ʻo fakaʻuhingaʻi ʻa e tohí, naʻá ne ʻomi ʻa Taniela ki hono ʻaó.
Naʻe ʻi ai ha tuʻunga ʻuhinga ʻe ua ʻo e fakaʻuhinga ʻa Taniela ki he tohi ʻi he holisí. ʻUluakí, naʻe ʻuhinga ʻa e ngaahi foʻi lea ko e mine, tikeli, mo e ufasiní ki ha ngaahi ʻiuniti fakakuongamuʻa ʻo e mamafá, ʻo lisi ki honau hokohoko totonú mei he lahi ki he siʻisiʻi. Mahalo naʻe fakataipe ʻeni ki he hōloa e mālohi ʻo Pāpiloné. Uá, ʻi he taimi naʻe lea ʻaki ai e foʻi lea ʻe tolu ko ʻení, naʻe hangē ha ngaahi lea ngāue faka-Alameá, ʻa ia naʻe fakaʻaongaʻi ʻe Taniela ke fakamatalaʻi ʻaki ʻa e fakamaau ʻa e ʻOtuá ʻoku tuʻunuku mai ki he puleʻanga Pāpiloné. Ki heʻene kau fanongó, naʻe mei ongo tatau pē ʻa e miné mo e “ke laú”—kuo lau ʻe he ʻOtuá ʻa e ngaahi ʻaho ʻo e pule ʻa Pelesasá, pea kuo ʻosi ia. Naʻe mei ongo ʻa e tikelí “ke fua”—naʻe fuatautau pe fakafuofuaʻi ʻe he ʻOtuá ʻa Pelesasa pea ʻilo ʻoku ʻikai feʻunga ʻa e tuʻí. Naʻe mei ongo ʻa e ufasiní “ke vahevahe”—ʻe vahevahe ʻa e puleʻanga ʻo Pelesasá pea ʻoange ki he kau Mītiá mo e kau Peasiá.
Naʻe faitatau fēfē nai e ngaahi aʻusia ʻa Tanielá mo e ngaahi meʻa naʻe hoko ʻi he moʻui ʻa Sīsū Kalaisí?
Ko ha ngaahi sīpinga ʻeni ʻo e ngaahi meʻa ʻoku faitatau ai e ngaahi aʻusia ʻa Tanielá mo e ngaahi meʻa naʻe hoko lolotonga e moʻui ʻa e Fakamoʻuí:
|
Taniela |
Sīsū Kalaisi |
|---|---|
Taniela Naʻe feinga hono ngaahi filí ke “kumi … ke nau ʻilo ha meʻa” kau kiate ia, ka “naʻe ʻikai te nau ʻilo ha meʻa pe ha kovi … ʻiate ia” (Taniela 6:4–5). | Sīsū Kalaisi Naʻe feinga ʻa e kau taulaʻeiki lahí ke “kumi … [ha] fakamoʻoni kia Sīsū, ke nau tāmateʻi ai ia; ka naʻe ʻikai maʻu” (Maʻake 14:55). |
Taniela Naʻá ne hokohoko atu ke lotu ki he ʻOtuá, neongo naʻe fakatuʻutāmaki ʻene moʻuí (vakai, Taniela 6:7–10). | Sīsū Kalaisi Naʻá ne talangofua maʻu pē ki he Tamai Hēvaní, naʻa mo e taimi naʻe iku ai ki he mamahí mo e maté (vakai, Filipai 2:8). |
Taniela Naʻe loto e Tuʻi ko Talaiasí ke fakahaofi ʻa Taniela ka naʻá ne ongoʻi mafasia ki he teke ne fai atú peá ne fakahoko e tauteá (vakai, Taniela 6:14–16). | Sīsū Kalaisi Naʻe ʻikai maʻu ʻe Pailato ha fehalaaki ʻia Sīsū pea feinga ke tukuange Ia ka naʻe iku ʻo ne tuku atu Ia ke tutuki hili ʻene tukulolo ki he ngaahi fiemaʻu ʻa e niʻihi kehé (vakai, Luke 23:13–24, 33). |
Taniela Naʻe lī ia ki he ʻana ʻo e fanga laioné, ʻa ia naʻe fakamaʻu ʻaki ha maka pea mo e fakaʻilonga ʻa e tuʻí (vakai, Taniela 6:16–17). | Sīsū Kalaisi Naʻe fakatokoto ʻi ha fonualoto, ʻa ia naʻe fakamaʻu ʻaki ha fuʻu maka lahi mo ha fakaʻilonga faka-Loma (vakai, Mātiu 27:59–66). |
Taniela Naʻe fakahaofi ʻi he mana mei he fakatuʻutamakí pea tuʻu hake mei he ʻana ʻo e fanga laioné (vakai, Taniela 6:19–22). | Sīsū Kalaisi Naʻe tuʻu fakaofo hake mei he maté pea tuʻu hake mei he fonualotó (vakai, 1 Kolinitō 15:3–4). |
Taniela ʻi he ʻAna ʻo e Fanga Laioné, tā fakatātā ʻa Clark Kelley Price
Ko e hā e ʻuhinga ʻo e fanga manu ʻi he misi ʻa Tanielá?
Hangē ko e misi ʻa Nepukanesa ʻi he Taniela 2, ʻoku fakahaaʻi ʻe he vahe 7 ha meʻa-hā-mai fakataipe ʻo e hisitōliá. Naʻe fakafofongaʻi ʻe he manu kotoa pē ʻi he misi ʻa Tanielá ha puleʻanga mālohi ʻe tuʻu pea tō kimuʻa pea toki fokotuʻu e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻo taʻengatá. ʻOku faʻa mahino ʻoku fakafofongaʻi ʻe he ʻuluaki manu fekaí ʻa e Puleʻanga Pāpiloné, ko e manu fekai fika uá ʻa e Puleʻanga Meto-Peasiá, ko e fika tolu ʻa e Puleʻanga Kalisí ʻi he malumalu ʻo ʻAlekisānita ko e Lahí, pea ko hono faá ko e Puleʻanga Lomá. ʻOku mahino ki he kau mataotao fakatohitapu kehé ʻa e manu hono uá ko e Puleʻanga Mitiení, ko e tolú ʻa e Puleʻanga Peasiá, pea ko e fika faá ko e Puleʻanga Kalisí. Neongo pe ko e hā e ʻuhinga pau ʻo e fanga manu fekaí, ka ʻoku fakamahinoʻi mai ʻe he mata meʻa-hā-mai ʻa Tanielá ʻoku fakataimi pē ʻa e ngaahi puleʻanga ʻo e māmaní pea ʻe ikuna mo tuʻuloa e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻo taʻengata.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻe hāʻele mai ʻa e Foha ʻo e Tangatá ki he ʻI Muʻa ʻi Muʻá?
Hili e mamata tonu ʻa Taniela ki he fanga manu fakamanavahē ʻi heʻene misí, naʻá ne mamata ki ha tangata poto naʻe ui ko e “ʻI Muʻa ʻi muʻá,” ʻokú ne nofo ʻi ha nofoʻa fakaʻeiʻeiki ʻi he fakamaauʻangá. Naʻá ne mamata foki ki he haʻu ʻa e “Foha ʻo e tangatá” mo e ngaahi ʻao ʻo e langí ke hā kiate ia naʻe ʻi Muʻa ʻi Muʻá. Naʻe kikite ʻa Taniela ʻe mole mei he fanga manu fekaí, ʻa ia ʻokú ne fakafofongaʻi ʻa e ngaahi puleʻanga fakamāmaní, ʻa honau mālohí pea ʻe maʻu ʻe he Foha ʻo e Tangatá ha “pule ʻa ia ʻe ʻikai mole,” pea mo ha puleʻanga “ʻe ʻikai fakaʻauha.”
ʻOku ʻuhinga e Foha ʻo e Tangatá kia Sīsū Kalaisi, pea ʻoku talamai ʻe he fakahā ʻi onopōní ko e ʻi Muʻa ʻi Muʻá ko ʻĀtama. Naʻe akonaki ʻa e Palōfita ko Siosefa Sāmitá ʻo kau ki he kikite ʻa Tanielá ʻo pehē: “ʻOku fakamatala ʻa e vahe fitu ʻo e tohi ʻa Tanielá ki he ʻI Muʻa ʻi Muʻá; ko ʻene ʻuhingá ki he tangata motuʻa tahá, ko ʻetau Tamai ko ʻĀtamá, ʻa Maikeli; te ne tānaki fakataha mai ʻene fānaú ʻo fakahoko ha fakataha lahi mo kinautolu ke teuteuʻi kinautolu ki he hāʻele mai ʻa e Foha ʻo e Tangatá [vakai, Taniela 7:9–14]. Ko iá (ʻĀtama) ko e tamai ia ʻa e fāmili ʻo e tangatá, pea ʻokú ne tokangaʻi ʻa e laumālie ʻo e tangata kotoa pē, pea ko kinautolu kotoa pē ne nau maʻu ʻa e ngaahi kií kuo pau ke nau tuʻu ʻi hono ʻaó ʻi he fakataha lahi ko ʻení … ʻE tuʻu ʻa e Foha ʻo e Tangatá ʻi hono ʻaó, pea ʻe foaki ai kiate ia ʻa e nāunaú mo e pulé. ʻE foaki ai ʻe ʻĀtama hono fatongia tauhí kia Kalaisi, ʻa ē naʻe foaki ange ki ai ʻi heʻene maʻu ʻa e ngaahi kī ʻo e ʻunivēsí, ka te ne kei puke pē hono tuʻunga ko e ʻulu ʻo e fāmli ʻo e tangatá.”
ʻE hoko ʻa e meʻa toputapu ko ʻení ʻi ʻĀtama-ʻonitai-ʻĀmani, ko ha feituʻu ʻi Mīsuli, USA, pea ʻe kau ki ai ʻa e Kāingalotu mei he ngaahi kuonga fakakosipeli kotoa pē. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Siosefa Filitingi Sāmita, ʻi he tānaki fakataha ko ʻení, “ʻe toe hāʻele mai ʻa Sīsū Kalaisi, pea ʻe fakahoko ʻe ʻĀtama ʻene lipōtí. … ʻE tali mo fakahā ʻa Kalaisi ko e pule totonu ʻo e māmaní.”
Ako Lahi Ange
Tuʻu maʻu faivelenga ʻi he lotolotonga ʻo e ngaahi faingataʻa fakamāmaní
-
D. Todd Christofferson, “Moihuú,” Liahona, Mē 2025, 75–80
-
Dieter F. Uchtdorf, “ʻOua Naʻá ke Manavahē, Ka ke Tui Pē,” Liahona, Nōvema 2015, 76–79
-
Joy D. Jones, “Ko ha Toʻu Tangata ʻOku Nau Fakafepakiʻi e Angahalá,” Liahona, Mē 2017, 87–90
-
Dennis E. Simmons, “But If Not …,” Liahona, May 2004, 73–75
Ko e puleʻanga ʻo e ʻOtuá ʻi he ngaahi ʻaho kimui ní
-
David A. Bednar, “Ko e Kuonga ʻo e Liliu ʻo e Meʻa Kotoa Pē,” Liahona, Mē 2025, 82–84
-
Ronald A. Rasband, “Ko Hono Fakakakato ʻo e Kikité,” Liahona, Mē 2020, 75–78
-
Neil L. Andersen, “Ko ha Fakamoʻoni ʻo e ʻOtuá,” Liahona, Nōvema 2016, 35–37
Mītiá
Ngaahi Vitiō
“God Gave Them Knowledge [Naʻe Foaki ʻe he ʻOtuá ʻa e ʻIló Kiate Kinautolu]” (13:49)
“The Gospel Shall Roll Forth [ʻE Teka Atu ʻa e Ongoongoleleí]” (2:47)
Hivá
-
“Adam-ondi-Ahman,” Hymns, no. 49
Ngaahi ʻAtá
Taniela mo e Kakanoʻi Manu ʻa e Tuʻí, tā fakatātā ʻa Brian Call
Ko Taniela ʻi he Fakamaauʻanga ʻa e Tuʻí, tā fakatātā ʻa Simon Vedder
Ngaahi Talanoa ʻo e Fuakava Motuʻá: Taniela mo e Misi ʻa e Tuʻí, tā fakatātā ʻa Bryan David Beach
Fakafisi ʻa ha Toko Tolu ke Punoú, ʻi hono Toe Vakaiʻi ʻe he & Herald Publishing
Ko e Mamata ʻa Pelesasa ki he Louhiʻi Nima ʻOku Tohi ʻi he Holisí, tā fakatātā ʻa Robert Theodore Barrett
Kau Tangata ʻe Toko Tolu ʻi he Fōnise Afí, tā fakatātā ʻa William Maughan
Ko Hono Fakaʻuhingaʻi ʻe Taniela ʻa e Tohi ʻi he Holisí, tā fakatātā ʻa Gustave Dore
Taniela ʻi he ʻAna ʻo e Fanga Laioné, tā fakatātā ʻa Briton Rivière
Hangē ko Ia Naʻá Ne Fakahoko Kimuʻá, tā fakatātā ʻa Eva Timothy