Ngaahi Tokoni Fakafolofolá
Fakamaau 2–4; 6–8; 13–16
Hili ʻa e pekia ʻa Sōsiuá, naʻe kei hoko atu hono tauʻi ʻe he faʻahinga ʻo ʻIsilelí ʻa e kau Kēnaní. Naʻe ʻikai lava ʻe ha niʻihi ʻo e ngaahi faʻahingá ʻo tuli kotoa ʻa e kau Kēnaní ʻo hangē ko e meʻa naʻe fekauʻi kiate kinautolú. Naʻe vave hono liʻaki ʻe ha kau ʻIsileli ʻe niʻihi ʻa e ʻEikí ʻaki ʻenau hū ki he ngaahi ʻotua loi ʻo e kau Kēnaní, pea naʻe toʻo ʻe he ʻEikí ʻEne maluʻí meiate kinautolu. Neongo ʻa e talangataʻa ʻa e kau ʻIsilelí, ka naʻe ongona ʻe he ʻEikí ʻenau tangí ʻi he taimi naʻa nau fakavaivaiʻi ai kinautolú, pea naʻá Ne fokotuʻu ha kau fakamaau ke fakahaofi kinautolu mei honau ngaahi filí. Ko e taha ʻo e kau fakamaau ko ʻení ko Tēpola, ʻa ia naʻe hanga ʻe heʻene tuí ʻo ueʻi ʻa e kakai ʻIsilelí ke nau falala ki he ʻEikí. Naʻe ui ʻe he ʻEikí kimui ange ʻa Kitione ke ne fakahaofi ʻa ʻIsileli. Naʻe ikunaʻi ʻe Kitione mo ʻene kau tau ʻe toko 300 ha fuʻu kau tau tokolahi ʻa e kau Mitiané ʻaki ʻenau falala ki he ʻEikí. Naʻe tāpuakiʻi ʻa Samisoni, ko ha fakamaau ʻe taha, ʻaki ha ivi fakatuʻasino lahi ka naʻe ʻikai ke ne lava ʻo fakahoko hono uiuiʻi fakalangí koeʻuhí ko ha ngaahi fili siokita mo taʻemāʻoniʻoni.
Ngaahi Maʻuʻanga Tokoní
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
Puipuituʻá mo e Fakamatalá
Ko e hā ʻa e tohi Fakamāú?
ʻOku fakamatalaʻi ʻe he tohi Fakamāú ʻa e hisitōlia ʻo e kakai ʻIsilelí hili ʻenau nofo ʻi he fonua ko Kēnaní mo e hili ʻa e pekia ʻa Sōsiuá. ʻOku fakahingoa ia ki he kau taki kehekehe ʻi he tohí ʻoku ui ko e “kau fakamāú.” ʻOku fakamatalaʻi ʻe he tohí ʻa e hingoa ʻo e kau fakamaau ʻe toko 12 naʻa nau pule ʻi ha ngaahi tuʻunga lelei kehekehe.
ʻOku tau ako mei he [tohi] Fakamāú koeʻuhí naʻe ʻikai siʻaki ʻe he fānau ʻo ʻIsilelí ʻa e ngaahi ivi tākiekina koví mei he fonua ʻo e talaʻofá, naʻa nau ʻefihia ai ʻi he angahalá pea naʻe faʻa fakamamahiʻi mo faʻa ikunaʻi kinautolu ʻe honau ngaahi filí. Hili ʻenau tangi ʻo kole tokoni ki he ʻEikí, naʻá Ne ʻomi ʻa e kau fakamāú ke fakahaofi kinautolu. Ka neongo ia, naʻe ʻikai fuoloa kuo toe foki ʻa e kau ʻIsilelí ia ʻo faiangahala. ʻOku toutou fakahoko tuʻo lahi ʻa e sīpinga ko ʻení ʻi hono kotoa ʻo e tohí.
ʻE lava ke vahevahe ʻa e tohi Fakamāú ki ha konga ʻe tolu:
-
Fakamaau 1:1–3:6: Ko e hokohoko atu ʻa e feinga ʻa ʻIsileli ke ikunaʻi mo nofoʻi ʻa e fonua ʻo e talaʻofá; talateu ki he siakale ʻo e angahalá mo e fakahaofí.
-
Fakamaau 3:7–16:31: Ngaahi fakamatala ki he kau fakamaau ʻe toko 12.
-
Fakamaau 17–21: Ko ha ongo talanoa fakaʻosi ʻokú ne fakaʻilongaʻi ʻa e fakahehema ʻa ʻIsileli ke tauhi tamapuá mo e ʻikai ha laó.
Ko hai ha niʻihi ʻo e ngaahi ʻotua loi ʻo e kau Kēnaní?
ʻI he taimi naʻe fakatahaʻi mai ai ai ʻe he ʻEikí ʻa e fānau ʻa ʻIsilelí ʻi he Moʻunga Sainaí ʻi he ngaahi ʻaho ʻo Mōsesé, naʻá Ne fekau ke nau hū pē kiate Ia ko e ʻOtuá. Naʻá Ne toutou fakatokanga ki he kakai ʻIsilelí kapau he ʻikai ke nau tuli ʻa e kau Kēnaní ʻi heʻenau hū ki he fonua ʻo e talaʻofá, ʻe tākiekina ʻe he kau Kēnaní ha tokolahi ke nau hū ki honau ngaahi ʻotua loí. ʻI he taimi naʻe ʻikai talangofua ai ʻa e kakai ʻIsilelí ki he fekau ko ʻení, naʻe fakahā ʻe he ʻEikí ʻe hoko ʻa e ngaahi ʻotua ʻo e kau Kēnaní “ko e tauhele” kiate kinautolu. Naʻe kamata ke fakahoko ʻa e folofola ʻa Sihová ʻi he taimi naʻe liʻaki ai ʻe he toʻu tangata hoko ʻo e kau ʻIsilelí honau vā fetuʻutaki ʻi he fuakava mo Iá “pea tauhi ʻa Peali mo ʻAsitelotí.”
ʻOku faʻa ʻasi foki ʻa Peali ʻi hono kotoa ʻo e Fuakava Motuʻá pea naʻe fekauʻaki ia mo e ʻuhilá, ʻuhá, mo e fanafanaú. ʻAsiteloti (pe ʻAsitate)—ko e tūkunga tokotaha ia ʻo ʻAsitelotí—pea naʻe pehē ʻe he kau Kēnaní ko e ʻotua fefine ia kia Pealí. ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi taimi naʻe ngāue ʻaki ai ʻa e ngaahi foʻi lea ko e Peali (mo hono tuʻunga fakatokolahí Pealimí) mo e ʻAsitelotí ʻi he Fuakava Motuʻá ke ʻuhinga taupau pē ia ki he ngaahi ʻotua loi tangata mo fafine. Naʻe kau ʻi he ngaahi ʻotua loi tuʻukimuʻa ʻi he tala fakafonua ʻo e kau Kēnaní ʻa ʻEla, ko e ʻotua pule ʻo e kau Kēnaní, mo ʻAfilati (naʻe ʻiloa ange ko ʻAsihela—ʻoku taku ko e “vaotapú” ʻi he Pulusinga ʻa Kingi Sēmsí), naʻe lau ʻe he kau Kēnaní ko e faʻē ia ʻa e ngaahi ʻotuá pea ko e hoa fefine ia ʻo ʻElá.
Naʻe tui ʻa e kau Kēnaní naʻe maʻu ʻe honau ngaahi ʻotuá ha mālohi ki he ngaahi tapa kehekehe ʻo e moʻuí ʻa ia naʻe toe mahuʻinga foki ki he kakai ʻIsilelí, hangē ko e ʻuhá, taú, fanafanaú, pea mo e moʻuí tonu. Naʻe moihū foki ʻa e kau Kēnaní ki honau ngaahi ʻotuá ʻi ha ngaahi founga naʻe mei faitatau pē ia mo e kau ʻIsilelí, kau ai ʻa e lotú, ngaahi ʻaho māʻoniʻoní, ngaahi temipalé, kau taulaʻeikí, feilaulaú, mo e meʻa namu kakalá. Neongo ia, ka naʻe toe felāveʻi foki ʻa e lotu ia ki he ngaahi ʻotua ʻo e kau Kēnaní mo ha ngaahi tōʻonga palakū. Naʻe akoʻi mai ʻe he ʻEikí ʻo fakafou ʻia Mōsese ʻo pehē, “Ko e meʻa kovi kotoa pē ki [he ʻEikí], ʻa ia ʻoku fehiʻa ia ki ai, kuo ʻosi ʻenau fai ki honau ngaahi ʻotuá; he ko honau ngaahi fohá mo honau ngaahi ʻofefiné kuo nau tutu ʻi he afí ki honau ngaahi ʻotuá.”
Ko e hā ʻa e meʻa ʻoku fiemaʻu ke mahino kiate kitautolu mei he kupuʻi lea “naʻe fakatomala ʻa [e ʻEikí]”?
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e hoko ʻa Tēpola ko ha palōfita fefiné?
Naʻe fakamatalaʻi ʻa Tēpola ko ha palōfita fefiné, he ko e fakamaau fefine pē ia ʻe taha ʻoku ʻasi ʻi he Fuakava Motuʻá. Ko e palōfita fefiné “ko ha fefine ia kuó ne maʻu ha fakamoʻoni kia Sīsū pea fiefia ʻi he laumālie ʻo e fakahaá.” ʻOku lekooti ʻi he folofolá ha ngaahi taimi lahi naʻe aʻusia ai ʻe he houʻeiki fafiné ʻa e laumālie ʻo e fakahaá, pea ui ai ha niʻihi ko ha kau palōfita fefine.
Tēpola, tā fakatātaaʻi ʻe Kathleen Peterson
Naʻe tonu pē nai hono kole ʻe Kitione ha fakaʻilonga mei he ʻOtuá?
ʻOku ʻi ai ʻa e faikehekehe ʻi he fekumi fakamātoato ki ha fakapapau mei he ʻOtuá ʻi he loto-moʻoní pea mo e holi ki ha fakaʻilonga mei he ʻOtuá taʻe-maʻu ha tuí. ʻI he tūkunga ʻo Kitioné, naʻá ne fekumi ki ha fakaʻilonga ʻi he tuí. Naʻe akoʻi ʻe Palesiteni Tāleni H. ʻOakesi ʻo pehē “ʻoku ʻikai feʻunga ʻa e ngaahi fakaʻilongá ke ne hanga ʻo fakaului ha taha, ka ʻoku tali pē ia—pea aʻu ʻo talaʻofa—ke fakapapauʻi ai ia.” Naʻá ne toe pehē, “ʻOku ʻi he Fuakava Motuʻá ha ngaahi sīpinga fakangalongataʻa ʻo e ngaahi mana naʻe lava ke hoko ko ha ngaahi fakaʻilongá. … Naʻe kole ʻa Kitione peá ne maʻu ha fakaʻilonga kuo fili ia ke ne fakahaofi ʻa ʻIsileli.”
Ko e hā ʻa e ʻuhinga ʻo e Selupealí?
Naʻe talangofua ʻa Kitione ki he fekau ʻa e ʻEikí ke holoki hifo ʻa e ʻesi-feilaulau ʻo Pealí, tuʻusi hifo ʻa e “vaotapú” (ko ha vaʻakau ʻa ʻAsihela, ko ha ʻotua fefine naʻe ngāue ʻaki ke ne fakafofongaʻi ʻa ʻAsihela ko e ʻOtua ʻo e fanafanaú), pea fetongi ʻaki kinautolu ha ʻesi feilaulau naʻe fakatapui kia Sihova. ʻI he taimi naʻe feinga ai ʻa e kau tangata ʻo e koló ke tāmateʻi ʻa Kitione koeʻuhí ko ʻene ngaahi ngāué, naʻe fakakikihi ʻene tamai ko Soasí ʻo pehē kapau ko ha ʻotua moʻoni ʻa Peali, pea ʻoku totonu ke ne lava ʻo maluʻi ia. Ke fakamahuʻingaʻi ʻa e meʻá ni, naʻe fakahingoa ʻe Soasi ʻa Kitione ko “Selupeali,” ʻa ia ʻe lava ke ʻuhinga ko hono “tuku ke kole mai ʻa Peali” pe “tuku ke fakafepaki mai ʻa Pealí.”
Ko e hā nai hono ʻuhinga ʻo e kaila naʻe fai ʻe he kau ʻIsilelí ʻi he taimi taú?
Koeʻuhí naʻe moʻua honau nimá ʻi hono ifi ʻo e ngaahi meʻaleá mo pukepuke ʻa e ngaahi māmá, ko e meʻa pē naʻe lava ke fai ʻe he kautau kotoa ʻa Kitioné ko ʻenau kaila, “Ko e heletā ʻa [e ʻEikí] pea mo Kitione.” ʻOku ngalingali naʻe fakamahinoʻi lelei ʻe he kaila ko ʻeni ʻi he taú ʻa ʻenau falala ki he ʻEikí mo e taki kuó Ne fili ke fakahaofi kinautolu mei he kau Mitiané.
Tā fakatātaaʻi ʻo Kitione mo ʻene kau tau ʻe toko 300 ʻoku nau puhi ha meʻalea mo pukepuke ha ngaahi maama, © Lifeway Collection/licensed from goodsalt.com
Ko e hā naʻe foʻu ai ʻe Kitione ha ʻēfoti koulá?
Ko e ʻēfotí ko ha konga ia ʻo e vala ʻo ha taulaʻeiki lahi pea naʻe faʻa fakaʻaongaʻi ia ʻe ha niʻihi ko ha founga ke fekumi ai ki he fakahinohino ʻa e ʻOtuá. Mahalo naʻe fakataumuʻa ʻa Kitione ke hoko ko ha fakamanatu lelei ki hono fakalāngilangiʻi ʻa e ʻOtuá ʻi he ikuná, ʻi heʻene ngaohi ha ʻēfoti mei he ngaahi vete ʻo e taú. Ka neongo ia, naʻe faifai pea ngaohi ia ʻe he kau ʻIsilelí ʻo hangē ha ʻotua tamapuá.
Ko e hā ʻa e tokotaha kuo Fakamavahé?
ʻOku haʻu ʻa e foʻi lea Fakamavahé mei ha foʻi lea faka-Hepelū ʻoku ʻuhinga ki ha taha ʻoku fakatapui, mateaki pe līʻoa ʻi hano fai ha fakapapau. ʻE lava ke fakataimi ʻa e fuakava ʻa e kau Fakamavahé pe ko ha tukupā ʻi hono kotoa ʻo e moʻuí. Naʻe kau ʻi he fuakavá ʻa e tapu ke kai pe inu mei he ngaahi meʻa kotoa pē naʻe tupu mei ha kālepi, ʻikai ke kosi ʻa e ʻulú, pea fakamamaʻo mei he fetuʻutaki mo ha sino kuo pekiá. ʻE lava ke fili ʻe ha mātuʻa ke fakatapui ha fānau ki he ʻOtuá ko ha Fakamavahe, pea ʻe lava leva ke fili ʻa e kiʻi tamasiʻí pe ʻe kei hoko atu ʻene fuakavá ʻi heʻene hoko ko ha tokotaha lahí.
ʻOku ʻuhinga ki he hā ʻa e pehē naʻe hoko mai ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí kia Samisoní?
ʻI he taimi ʻoku tau talanoa ai ʻi he ʻahó ni ki ha taha ʻokú ne maʻu ʻa e Laumālie ʻo e ʻEikí, ʻoku tau faʻa ʻuhinga ki ha taha ʻoku faivelenga mo talangofua pea ʻoku taau mo e ivi tākiekina ʻo e Laumālie Māʻoniʻoní. Ka neongo ia, ʻi he talanoa ʻo Samisoní, ʻoku hangē ʻoku fakatokangaʻi pē ʻe he kupuʻi lea ko ʻení ʻa hono fuʻu mālohi fakatuʻasinó, ʻa ia naʻe ʻomi ko ha meʻaʻofa mei he ʻOtuá.
Neongo ʻa e mālohi lahi ʻo Samisoní, ʻa ia naʻe foaki ʻe he ʻOtuá ke tokoni ki hono fakahoko hono misiona ke fakahaofi ʻa ʻIsilelí, ka naʻe faʻa tokanga ange ʻa Samisoni ki hono feau ʻo e ngaahi holi angaʻuli mo siokitá. Naʻe pehē ʻe Sisitā ʻAna M. Tipi, ko ha mēmipa mālōlō ʻo e Kau Palesitenisī Lahi ʻo e Kau Finemui, “Naʻe fāʻeleʻi ʻa Samisoni mo ha [fuʻu ivi malava lahi]. Naʻe talaʻofa ange ki heʻene faʻeé, ʻʻE kamata ‘e ia ke fakamoʻui ‘a ‘Isileli mei he nima ‘o e kau Filisitiá’ [Fakamaau 13:5]. Ka ‘i he tupu hake ‘a Samisoní, naʻá ne tokanga ki he ngaahi fakatauele ‘a māmaní ʻo laka ange ia heʻene tokanga ki he fakahinohino ‘a e ‘Otuá. Naʻá ne fai ʻa e ngaahi filí koeʻuhí he naʻa nau ‘lelei kiate [ia]’ [Fakamaau 14:3] kae ʻikai koeʻuhí naʻe totonu ia.”
Ko e hā ʻa e fatongia ʻo e lou ʻulu ʻo Samisoní ki hono mālohí?
Naʻe ʻikai ko e lou ʻulu ʻo Samisoní ʻa hono maʻuʻanga mālohí. Ka ko ha fakataipe ia hono vā fetuʻutaki naʻe fuakava ki he ʻOtuá, ʻa ia ko e maʻuʻanga mālohi ia ʻo Samisoní. Naʻe fakatou mole e mālohi fakatuʻasino mo fakalaumālie ʻo Samisoní koeʻuhí he naʻá ne maumauʻi ʻene ngaahi fuakava mo e ʻOtuá, kau ai ʻa e ngaahi fuakava naʻe fakaʻaongaʻi fakapatonu ki he kau Fakamavahé.
Ko e hā nai naʻe toe foaki fakaʻosi ange ai ʻe he ʻOtuá ʻa e mālohi ʻo Samisoní?
Hili hono puke pōpula mo fakamamahiʻi ʻe he kau Filisitiá ʻa Samisoní, naʻa nau foaki ʻa e lāngilangí ki honau ʻotua loi ko Tākoní, ʻo pehē, “Kuo tuku ʻe hotau ʻotuá ʻa Samisoni, ko hotau filí ki hotau nimá.” ʻI he taimi naʻe ʻomi ai ʻa Samisoni ki he vahaʻa ʻo ha ongo fuʻu pou ʻo e temipale ʻo Tākoní, naʻá ne kole ki he ʻEikí ke foaki ange ha mālohi kiate ia ke ne lava ʻo tauteaʻi hono ngaahi filí. Neongo naʻe fakatefito pē ʻa e kole ʻa Samisoni ki he ʻEikí maʻana pē, ka naʻe malava ke tali ʻe he ʻEikí ʻene kolé ke fakamahino Hono mālohí kia Tākoni.
Ko Hono Holoki ʻe Samisoni ʻa e Ongo Fuʻu Poú, tā fakatātaaʻi ʻe James Tissot
Ako Lahi Ange
Tēpola
-
Kristin E. Litchman, “Deborah and the Book of Judges,” Ensign, Jan. 1990, 32–35
Kitione
-
Manfred H. Schütze, “The Sword of the Lord and of Gideon,” Ensign, Apr. 2002, 46–49
Ngaahi ʻotua loi
-
Dallin H. Oaks, “ʻIkai mo ha ʻOtua Kehe,” Liahona, Nōvema 2013, 72–75
Mītiá
Ngaahi ʻĪmisí
Ko e Palōfita Fefine ko Tēpolá, tā fakatātaaʻi ʻe Des Leavitt
Ko ha fakatātā ʻo Tēpola, © Justinen Creative/licensed from goodsalt.com
Fakatātā ʻo Tēpola ʻokú ne tuhu mo taki ʻa e kau taú ki he taú
Fakatātā ʻo Kitione ʻokú ne tuʻu ʻo pukepuke ha pā mo ha tao
Kau Tau ʻa Kitioné, tā fakatātā ʻa Daniel A. Lewis
Ko Hono Tāmateʻi ʻe Samisoni ʻa e Laioné, tā fakatātaaʻi ʻe Gustave Doré
Samisoni mo Tilila, tā fakatātaaʻi ʻe Gustave Doré