Laipelí
Angamaʻá


“Angamaʻá,” Ngaahi Tefitó mo e Ngaahi Fehuʻí (2025)

tangata mo e fefine ʻoku malimali

Vakai Fakalūkufuá

Angamaʻá

Hangē ko e ngaahi fekau kotoa ʻa e ʻOtuá, ko e fono ʻo e angamaʻá ko ha tāpuaki ia mei he ʻOtuá ke tokoniʻi kitautolu ke tau maʻu ʻa e nongá mo e fiefiá. ʻE ala tokoni foki hono moʻui ʻaki e fono ko ʻení ke tau nofo malu mo lelei fakaeloto mo fakatuʻasino ai. Pea ʻoku tokoni ia ke tau teuteu ke maʻu e ngaahi tāpuaki maʻongoonga taha ʻa e ʻOtuá, ʻo kau ai e moʻui taʻengatá.

ʻOku ʻuhinga ʻa e angamaʻá ki he ʻikai fakahoko ha faʻahinga vā fetuʻutaki fakasekisuale ʻi tuʻa ʻi he mali fakalaó ʻi he vahaʻa ʻo ha tangata mo ha fefine. Ko kinautolu ʻoku angamaʻá ʻoku nau fāifeinga foki ke taau fakasekisuale ʻenau fakakaukaú, leá, mo e tōʻongá. ʻOku kau ʻi hono moʻui ʻaki ʻo e fono ko ʻení ʻa e anganofo kakato fakatuʻasino mo fakaeloto ki hoʻo hoa malí lolotonga e nofo-malí.

Ko ha Meʻaʻofa mo ha Fekau mei he ʻOtuá

ʻE lava ke fakafiefia, fakaʻofoʻofa pea toputapu ʻa e feohi fafale fakaesino ʻa e husepānití mo e uaifí. Ko ha meʻaʻofa ia mei he ʻOtuá ki hono fakatupu ʻo e fānaú pea mo hono fakahaaʻi ʻo e feʻofaʻakí ʻi he nofo-malí. ʻI he taimi ʻoku fetokangaʻaki feʻunga ai ʻa e kakaí ke tauhi e fono ʻo e angamaʻá, ʻe lava ke tupulaki ʻena ʻofá, falalá, mo e fetauhiʻakí, ʻo iku ai ki ha fiefia mo ha uouangataha ʻoku maʻongoʻonga angé.

Ko e angamaʻá ko ha fekau ia mei he ʻOtuá, pea ʻoku tokoni ʻa e talangofua ki he fono ko iá ke tokoniʻi kitautolu ke tau teuteu ke hū ki he fale ʻo e ʻEikí. ʻOku fakaafeʻi kitautolu ʻi he temipalé ke tau tukupā kakato ange ʻi he fuakava ke moʻui ʻaki ʻa e fono ʻo e angamaʻá.

ʻI he māmaní he ʻahó ni, kuo tataki ʻe Sētane ha kakai tokolahi ke nau tui ʻoku tali lelei ʻa e feohi fafale fakasekisuale ʻi tuʻa ʻi he nofo-malí. Ka neongo ia, ko hono maumauʻi ʻo e fono ʻo e angamaʻá ko ha angahala mamafa ia. Ko kinautolu ʻoku taʻetokanga ki he fono ʻo e angamaʻá ʻoku nau ngāue hala ʻaki e mālohi kuo foaki mai ʻe he ʻOtuá ke fakatupu ha moʻuí.

Kuo foaki mai ʻe heʻetau Tamai Hēvaní ʻa e fono ʻo e angamaʻá ke maluʻi fakalaumālie mo fakatuʻasino kitautolu. ʻOku mahuʻinga ʻa e talangofua ki he fono ko ʻení ki he nonga mo e fiefia fakatāutahá. Ko kinautolu ʻoku nau tauhi kinautolu ke nau haohaoa fakasekisualé te nau ongoʻingofua ange ʻa e tataki, ivi, fakafiemālie, mo e maluʻi ʻa e Laumālie Māʻoniʻoní.

Mālohi ke Tauhi ʻa e Fono ʻo e Angamaʻá

Neongo pe ʻoku mālohi fēfē hotau ngaahi ʻahiʻahí, ka ʻe tokoniʻi kitautolu ʻe he ʻEiki ke tau matuʻuaki ia ʻo kapau te tau fili ke tauhi ʻetau ngaahi fuakava mo Iá. Naʻe akoʻi ʻe he ʻAposetolo ko Paulá, “ʻOku moʻoni ʻa e ʻOtuá, pea ʻe ʻikai te ne tuku ke lahi hono ʻahiʻahiʻi ʻa kimoutolú ʻi he meʻa te mou faʻa faí; ka ʻi he ʻahiʻahí ʻe tofa foki ʻe ia ʻa e hala ke hao ai koeʻuhí ke mou faʻa kātaki ia.”

ʻOku falala mai ʻa e ʻEikí ke tau fai ha ngaahi fili te ne fakaʻapaʻapaʻi ʻa e meʻaʻofa ʻo hotau sinó mo e sino ʻo e niʻihi kehé, pea ʻoku tāpuekina moʻoni kitautolu ʻi heʻetau fai ha ngaahi fili ʻoku fakatefito ʻi he falala ko iá. ʻE tataki mo fakamālohia kitautolu ʻe he Laumālié ke tokoniʻi kitautolu ke tauhi ʻa e fono ko ʻení.

Ngaahi Angahala Fakasekisualé

ʻOku fakatokanga ʻa e ʻEikí mo ʻEne kau palōfitá ke fakaʻehiʻehi mei he angaʻuli fakasekisualé. Naʻe akonaki ʻa e palōfita ko ʻAlamaá fekauʻaki mo e mafatukituki ʻo e angahala fakasekisualé. ʻOku maumauʻi ʻe he ngaahi vā fetuʻutaki fakasekisuale kotoa pē ʻi he vahaʻa ʻo ha tangata mo ha fefine ʻi tuʻa ʻi he nofo-malí, ʻa e fono ʻo e angamaʻá, pea ʻoku fakatuʻutāmaki fakatuʻasino mo fakalaumālie ia kiate kinautolu ʻoku nau fakahoko iá.

Ko hano maumauʻi ʻe taha ʻa e fono ʻo e angamaʻá ko e tonó, ʻa ia ko ha feohi fakasekisuale ia ʻi he vahaʻa ʻo ha tokotaha mali mo ha tokotaha kehe ʻoku ʻikai ko hono malí. Ko e tonó ko e taha ia ʻo e ngaahi angahala ʻoku fakatokanga ki ai ʻi he Ngaahi Fekau ʻe Hongofulú.

Naʻe pehē ʻe he ʻAposetolo ko Paulá ko e “finangalo eni ʻo e ʻOtuá” ke tau “tapu mei he feʻauakí,” ʻa ia, ʻi he puipuituʻa ʻo e ongoongoleleí, ko e feohi fakasekisuale ʻi he vahaʻa ʻo ha tangata mo ha fefine ʻoku ʻikai ke na mali.

ʻOku fakafepaki foki ki he ngaahi fekau ʻa e ʻOtuá ʻa e mali ʻa e kakai ʻoku nau tuʻunga tangata pe fefine tataú kae pehē ki ha faʻahinga feohi fakasekisuale pē ʻa ha kakai ʻoku tuʻunga tangata pe fefine tataú.

Fakamolemole maʻá e Tokotaha Fakatomalá

Neongo ʻoku mamafa ʻaupito ʻa e ngaahi angahala fakasekisualé, ka ko e meʻaʻofa ʻo e fakatomalá ʻoku moʻoni ia. Koeʻuhí ʻoku ʻofa ʻa e ʻEikí ʻiate kitautolu, te Ne fakamolemoleʻi kakato kitautolu ʻi he taimi ʻoku tau fili ai ke fakatomala pea tafoki kiate Iá. ʻOku fiemaʻu ki he fakatomalá ʻa e faʻa kātakí, vilitakí mo ha liliu ʻo e lotó, pea ʻoku ʻaonga ki ai ʻa e ngāué.

Ko e taimi ʻoku fai ai ʻe he kāingalotu ʻo e Siasí ha ngaahi angahala mamafá, ʻoku kau foki ʻi heʻenau fakatomalá ʻa e vetehia ki heʻenau pīsopé pe palesiteni fakasiteikí. Kapau ʻoku ʻikai ke ke fakapapauʻi pe ʻoku totonu nai ke ke talanoa mo hoʻo pīsopé pe palesiteni fakasiteikí, te ke lava ʻo lotua ha fakahinohino. Te ke lava foki ʻo talanoa mo ha mātuʻa pe takimuʻa falalaʻanga.

Ko e taimi ʻoku tau vetehia ai ki heʻetau taki ʻi he Siasí, “te ne toki lava leva ʻo fakaʻaongaʻi e ngaahi kī ʻo e ongoongolelei ʻo e fakatomalá [maʻatautolu] (vakai, Tokāteline mo e Ngaahi Fuakava 13:1; 84:26–27; 107:18, 20). ʻOku tokoni ʻeni ke fakamoʻui [kitautolu] mo [tau] foki ki he hala ʻo e ongoongoleleí ʻo fakafou ʻi he mālohi ʻo e Fakalelei ʻa e Fakamoʻuí.” ʻE ala tokoni ʻa e vetehia ki hoʻo takí ke huʻi atu e mafasiá meiate koe koeʻuhí ke ke lava ʻo fekumi ki he tokoni ʻa e ʻEikí ke liliu mo fakamoʻui mo ʻiloʻi e founga ke laka ai ki muʻá.

ʻE lava ke fetongi ʻa e fakamamahi ʻo e angahalá ʻaki ʻa e melino mo e fiefia ʻo e fakamolemolé. Ke ako lahi ange fekauʻaki mo e founga ke fakatomalá, vakai ki he tefito ʻo e ongoongoleleí ko e “Fakatomalá.”

ʻOku hala ke fai ha ngaahi angahala fakasekisuale ʻaki e fakakaukau te tau toki fakatomala pē ʻamui. ʻOku fakahaaʻi ʻe he tōʻonga ko ʻení ʻa e taʻefakaʻapaʻapa ki he ʻEikí pea mo e ngaahi fuakava ʻoku tau fakahoko mo Iá. ʻOku tau fakahaaʻi ʻetau ʻofa ki he ʻOtuá, kiate kitautolu pea mo e niʻihi kehé ʻi he taimi ʻoku tau fai ai hotau lelei tahá ke ʻoua naʻa tau teitei fakahoko ha angahala fakasekisuale mei he kamataʻangá.

Ko kinautolu ne fakamamahiʻi ʻi ha ngaohikovia fakasekisualé ʻoku ʻikai ko haʻanau foʻui ʻa e meʻa ne hoko kiate kinautolú. Ko kinautolu ne ngaohikovia fakasekisualé kuo ʻikai ke nau faiangahala pe maumauʻi e fono ʻo e angamaʻá, pea ʻoku ʻikai fiemaʻu ke nau fakatomala mei he ngaohikovia ko iá.

Ngaahi Tefito Fekauʻakí

Kanotohi Fekauʻakí