Ngaahi Foʻi Lea Mahuʻinga ʻi he Fuakava Motuʻá
Fakatokangaʻi ange: Ko hono fakaʻaongaʻi ha maʻuʻanga tokoni ʻoku ʻikai pulusi ʻe he Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e Kau Māʻoniʻoni ʻi he Ngaahi ʻAho Kimui Ní ʻi he ngaahi fakamatala ʻi he ngataʻangá (endnotes) ʻoku ʻikai ʻuhinga ia ʻoku poupouʻi ʻe he Siasí ia pe ko e taha naʻá ne faʻú pe te ne fakafofongaʻi ʻa e tuʻunga fakaʻofisiale ʻo e Siasí.
ʻE tokoni hono maʻu ha mahino ki he ngaahi foʻi lea ko ʻení ʻi hoʻo ako ʻa e Fuakava Motuʻá.
-
Tākai.Ko e tākaí ko hono ʻai ʻa e loló ki ha taha pe ko ha meʻa. ʻI he kuonga ʻo e Fuakava Motuʻá, naʻe fai ʻa e tākaí koeʻuhí ko ha ngaahi taumuʻa toputapu, fakafaitoʻo, mo angamaheni. Naʻe fakahoko ʻa e tākaí ke fakatapui ha taha pe ko ha meʻa ki he ʻOtuá. Hangē ko ʻení, naʻe tākai ʻa e ngaahi tuʻí, kau taulaʻeikí, mo e kau palōfitá ʻaki ha lolo ke vaheʻi kinautolu ke ngāue maʻá e ʻOtuá.
Ko Hono Tākai ʻe he Palōfita ko Samuelá ʻa Tēvita ke Hoko ko e Tuʻi ʻo ʻIsileli ʻi Pētelihemá, tā fakatātaaʻi ʻe Balage Balogh
-
Kamú.Ko hono tuʻusi ʻo toʻo ʻo e kili ʻi he konga kimuʻa ʻo e ʻokani fakatupu ʻo e tangatá. Kuo fakahoko ʻa e anga fakafonua taufatungamotuʻa ko ʻení ʻi ha ngaahi tapa kehekehe ʻo e māmaní ʻe ha kakai tokolahi. Naʻe fakahoko ʻa e kamú ʻe he kakai ʻIsilelí ko ha ouau naʻe fakafeʻiloaki ʻe he ʻOtuá kia ʻĒpalahame. Naʻe hoko ia ko ha fakaʻilonga ʻo e fuakava ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá mo Hono kakaí. Naʻe pau ke kamu ʻa e kakai tangatá ʻi honau ʻaho hono valú.
-
Fuakavá.“Ko ha felotoi toputapu ʻi he vā ʻo e ʻOtuá mo ha taha pe falukunga kakai. ʻOku fokotuʻu ʻe he ʻOtuá ha ngaahi meʻa pau, peá Ne palōmesi ke tāpuakiʻi kitautolu ʻi he taimi te tau talangofua ai ki he ngaahi meʻa ko iá. Ko e taimi te tau fili ai ke taʻe tauhi e ngaahi fuakavá, he ʻikai ke tau lava ai ʻo maʻu ʻa e ngaahi tāpuakí.” ʻI he ngaahi fuakavá, ʻoku tau fokotuʻu ai ha vā fetuʻutaki makehe mo taʻengata mo e ʻOtuá ʻa ia ʻokú Ne tāpuakiʻi mo liliu ai kitautolu. ʻOku ʻi ai ha tefitoʻi fatongia ʻo e ngaahi fuakava ʻi he vahaʻa ʻo e ʻOtuá mo Hono kakaí ʻi he Fuakava Motuʻá. ʻOku mahuʻinga makehe ʻa e fuakava faka-ʻĒpalahamé koeʻuhí he ʻoku ʻatā ʻa e ngaahi tāpuaki naʻe talaʻofa kia ʻĒpalahamé ki he fānau kotoa ʻa e ʻOtuá ʻa ia ʻoku nau fakahoko mo tauhi ʻa e ngaahi fuakava mo Iá.
-
Tauhi ʻOtua Tamapuá.Ko e lotu ia ki he ngaahi tamapua pe ko e tōtuʻa ia ʻo hano mateakiʻi ʻo ha meʻa pe pīkitai ki ha faʻahinga meʻa ʻo kehe mei he ʻOtuá. Naʻe faʻa liʻaki ʻe he kau ʻIsileli ʻo e kuonga muʻá ʻa e fekau ʻa e ʻOtuá ke ʻoua naʻa lotu ki he tamapuá. Naʻe faʻa kau ʻi heʻenau tauhi tamapuá ʻa e lotu ki ha taha ʻo e ngaahi ʻotua ʻo e ngaahi puleʻanga naʻá ne ʻātakaiʻi kinautolú pe ko hono faʻu ha ʻū fakatātā naʻá ne fakafofongaʻi ʻa Sihova.
-
ʻIsileli.Ko e hingoa naʻe foaki ʻe he ʻOtuá ki he mokopuna tangata ʻo ʻĒpalahame ko Sēkopé, ʻa ia ʻe ala ʻuhinga ke “tuku ke lāngilangiʻia ʻa e ʻOtuá” pe “ko e tokotaha ʻoku ikuna mo e ʻOtuá.” ʻE lava foki ke ʻuhinga ʻa e hingoa ʻIsilelí ki he hako ʻo Sēkopé pe ko ha taha pē ʻoku tui moʻoni kia Sīsū Kalaisi. ʻI he kuonga muʻá, naʻe fakamoveteveteʻi ʻe he ʻOtuá ʻa e fānau ʻo ʻIsilelí koeʻuhí ko ʻenau faiangahalá mo e angatuʻú. Naʻá Ne talaʻofa te Ne tānaki fakataha ʻa ʻIsileli ʻi he ngaahi ʻaho fakaʻosí. ʻOku tānaki fakataha ʻa e kakai ʻo e ʻOtuá ʻi heʻenau tali ʻa e ongoongolelei ʻo Sīsū Kalaisí.
-
Sihova.Ko e hingoa faka-Hepelū ki he ʻOtua ʻo ʻIsilelí ko e YHWH, ko ha foʻi lea ʻoku angamaheni ʻaki hono liliu ʻi he lea faka-Pilitāniá ko e Sihova. Ko e huafa ʻeni ʻo Sīsū Kalaisi ʻi he maama fakalaumālié, ko e ʻOtua ʻo e Fuakava Motuʻá. ʻE lava ke ʻuhinga ʻa e Sihová ki he “ʻokú Ne ʻi ai,” pe, ʻi he fetongi nauna ʻuluakí ko e, “Ko Au.” ʻOku fakahaaʻi leva ʻe he huafa ko ʻení ʻa e natula taʻengata ʻo Sīsū Kalaisí. Fakafuofua ki he 500 BC, naʻe kamata ke fakaʻehiʻehi e kau ʻIsilelí mei hono lea leʻolahi ʻaki e huafa fakalangí koeʻuhí ko ʻenau ʻapasia. Kuo tupu mei he tōʻonga ko ʻení ʻa e mole ʻa e puʻaki totonu ʻo e hingoá. Ko e ngaahi huafa ke fetongi ʻaki, hangē ko e “ʻAtonaí” (“ko hoku ʻEiki”), naʻe fakaʻaongaʻi ia kimui ange ʻi he taimi kotoa pē naʻe ʻasi ai ʻa e YHWH ʻi he Fuakava Motuʻá.
-
Mīsaiá.“Ko ha foʻi lea faka-Alamea mo faka-Hepelū ia ko hono ʻuhingá ko e ‘tokotaha kuo pani.’” ʻOku laka hake he tuʻo 30 e ʻasi ʻa e foʻi lea faka-Hepelū ko ʻení ʻi he Fuakava Motuʻá, neongo ʻoku hāhāmolofia ke liliu ia ʻi he lea faka-Pilitāniá ko e “Mīsaia.” ʻOku fakaʻaongaʻi ia ke ʻuhinga ki he ngaahi tuʻi, kau taulaʻeiki, mo e kau palōfita kuo pani. Naʻe fakaʻaongaʻi ʻe he ʻū fakatātā ʻo e Mīsaiá ha ngaahi ʻuhinga kehekehe ʻi he fakalau ʻa e taimí. Naʻe ʻuhinga leva ʻa e foʻi lea Mīsaiá ki he Palōfita, Taulaʻeiki, mo e Tuʻi kuo pani mei he hako ʻo Tēvitá ʻa ia ʻe haʻu ke fakahaofi Hono kakaí. Naʻe talaʻofa kia Tēvita ʻe fokotuʻu hake ʻe he ʻOtuá ʻi hono hakó ʻa e Tuʻi, pe Mīsaia ko ʻení, ʻa ia te Ne ikunaʻi ʻa e ngaahi mālohi fakamāmani kotoa pē. Ko e foʻi lea faka-Kalisi ʻoku tatau mo e Mīsaiá ko e Kilisitō, ʻa ia ʻoku maʻu mei ai ʻa e hingoa ko e Kalaisí.
-
Huhuʻí.Ko e huhuʻí ko ha ngāue angamaheni ia ʻo e moʻui ʻi he kuonga muʻá. Ke huhuʻí ko hono totongi ia ha moʻua, ke fakatau fakafoki mai, pe ke fakatau mai e tauʻatāina ʻa ha taha. Naʻe faʻa ʻi ai ha haʻi fakafāmili ʻo e faʻahinga huhuʻi peheé ki he tokotaha naʻa nau huhuʻí. ʻI ha tūkunga lahi ange, naʻe hoko ʻa hono fakatauʻatāinaʻi ʻo e kau ʻIsilelí mei he nofo pōpula ʻi ʻIsipité ke fakaloloto ai e mahuʻinga fakalotu ʻo e huhuʻí maʻá e kakai ʻo e ʻOtuá. Naʻe talaʻofa tonu ʻe he ʻEikí te Ne huhuʻi Hono kakaí mei he nofo pōpula ʻi ʻIsipité. Ko Sīsū Kalaisi ʻa e Huhuʻí koeʻuhí ʻoku fakatauʻatāinaʻi ʻe Heʻene feilaulaú kitautolu mei he angahalá mo e maté.
-
Fakamoʻuí.ʻE lava ke liliu ʻa e foʻi lea faka-Hepelū ko e yāšaʿ ʻi he Fuakava Motuʻá ko e “fakahaofi,” “fakamoʻui,” “haofakiʻi,” “ʻave,” pe “tokoniʻi.” ʻOku faʻa ʻuhinga ia ki he ʻOtuá pe ko ha taha ʻokú Ne fekauʻi mai ke fakahaofi fakatuʻasino. ʻE lava ke hā ʻa e mahuʻinga ʻo e foʻi leá ʻi he ngaahi hingoa ʻo ha niʻihi fakafoʻituitui ʻiloa hangē ko ʻIlaisa (“ko e ʻOtuá ʻa e fakamoʻuí”), Hōsea (“fakamoʻuí”), Sōsiua (“ko Sihova ʻa e fakamoʻuí”), pea mo ʻĪsaia (“ko Sihova ʻa e fakamoʻuí”).
Feilaulauʻi ʻo ha Lami, tā ʻa Robert T. Barrett
-
Feilaulaú.Hili hono kapusi ʻo ʻĀtama mo ʻIvi mei he Ngoue ko ʻĪtení, naʻe fekauʻi kinaua ʻe he ʻEikí ke na fai ha ngaahi feilaulau. Naʻe kau ʻi he fono ko ʻení ʻa hono foaki ʻo e ʻuluaki ʻuhiki ʻo ʻena tākangá, ʻa ia naʻá ne fakataipe ʻa e feilaulau ʻa Sīsū Kalaisí. Naʻe fekauʻi ʻe he ʻEikí ʻa Hono kakaí ke nau moʻui ʻaki ʻa e fono ʻo e feilaulaú ʻi he kotoa ʻo e Fuakava Motuʻá. Naʻe hokohoko atu ʻa e tōʻonga ko ʻení ʻo aʻu ki he pekia ʻa Sīsū Kalaisí, ʻa ia naʻe hoko ko e feilaulau maʻongoʻonga taha mo fakaʻosí.