27.

27.0

Parau ’ōmuara’a

Mai tahito mai ā, i te mau taime ato’a ’ua vai mai te hō’ē nūna’a ha’apa’o maita’i i ni’a i te fenua nei, ’ua ha’amaita’i te Atua ia rātou i te mau fafaura’a ’e i te mau ’ōro’a o te hiero. ’Ua fa’ati’a ’oia i te tahi mau taime ’ia fa’aterehia tāna mau ’ōro’a mo’a i rapae i te mau hiero ’aita ana’e e hiero i ha’amo’ahia (hi’o Genese 28:12–22 ; Exodo 24 ; Exodo 25:8–9 ; Etera 3). I te mau taime ato’a rā ’ua ha’amau te Fatu i tāna ’Ēkālesia, ’ua fa’aue ’oia i tōna mau ta’ata ’ia patu i te hō’ē fare « i [tōna] i’oa ». I reira ’oia e heheu mai ai i tāna mau ’ōro’a ’e te mau hanahana o tōna bāsileia ’e e ha’api’i ai i te ’ē’a nō te fa’aorara’a. (Hi’o 2 Paraleipomeno 3–5 ; 2 Nephi 5:16 ; Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 97:10–16 ; 124:29–39.)

Te hiero ’o te fare ïa o te Fatu. E fa’aitera’a te reira ia tātou i tō tātou Fa’aora ia Iesu Mesia. I roto i te mau hiero, e rave tātou i te mau ’ōro’a mo’a ’e i te mau fafaura’a e tō tātou Metua i te ao ra ’o tē tā’amu ia tātou iāna ’e i tō tātou Fa’aora. E fa’aineine teie mau fafaura’a ’e teie mau ’ōro’a ia tatou ’ia ho’i fa’ahou i mua i te aro o tō tātou Metua i te ao ra, ’e ’ia tā’ati-’āmui-hia ’ei mau ’utuāfare mure ’ore.

I roto i te hiero, e hōro’a-ato’a-hia te mau ha’amaita’ira’a rarahi i te mau tamari’i ha’apa’o maita’i a te Atua i roto i teie orara’a. I roto i te mau fafaura’a ’e te mau ’ōro’a o te hiero, « te mana nō te huru Atua e fa’a’itehia mai ai » (Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 84:20). E vāhi mo’a te hiero i reira te mau melo e nehenehe ai e ha’amori, e ha’api’i mai, ’e e fāri’i i te arata’ira’a ’e te tāmāhanahanara’a (hi’o Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 109:13–16). E nehenehe te feiā e haere i te hiero e fāri’i i te mana o te Atua nō te tauturu i te fa’atupu i tāna ohipa (hi’o Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 109:22–23 ; hi’o ato’a 3.5 i roto i teie buka arata’i).

E mea mo’a te mau fafaura’a ’e te mau ’ōro’a o te hiero. ’Eiaha te mau tāpa’o tei tū’ati atu i te mau fafaura’a o te hiero ’ia tuatāpapahia i rāpae i te hiero. ’Eiaha ato’a tātou e paraparau nō ni’a i te mau ha’amāramaramara’a mo’a tā tātou e fafau atu i roto i te hiero ’ia fa’a’itehia atu. Terā rā, e nehenehe tātou e ’āparau i te mau fā tumu ’e te ha’api’ira’a tumu o te mau fafaura’a ’e te mau ’ōro’a o te hiero ’e te mau mana’o pae vārua e vai rā i roto i te hiero.

E ’āparau te feiā fa’atere o te pāroita ’e te titi i te mau ha’amāramaramara’a i roto i teie pene e te mau melo e fa’aineine ra nō te fāri’i i te ’ōro’a hiero ’e ’aore rā, i te mau ’ōro’a tā’atira’a.

27.1

27.1.1

E ti’a i te mau melo ’ia fa’aineine ia rātou iho i te pae vārua nō te fāri’i i te mau ’ōro’a o te hiero ’e nō te rave ’e nō te fa’atura i te mau fafaura’a o te hiero.

E pāturu te feiā fa’atere o te titi ’e o te pāroita, te mau taea’e ’e te mau tuahine aupuru ’e te mau melo o te ’utuāfare fēti’i i te mau metua i roto i teie hōpoi’a.

E ha’apāpū ato’a te feiā fa’atere i te faufa’a rahi nō te fa’aturara’a i te mau fafaura’a o te hiero ’e te vai ti’a mā-noa-ra’a ’e te maura’a i te hō’ē parau fa’ati’a nō te hiero.

Te mau melo e fa’aineine ra nō te fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero ’aore rā ’ia tā’atihia rātou i te hō’ē hoa fa’aipoipo, tē fa’aitoitohia nei rātou ’ia ’āmui mai i roto i te hō’ē piha fa’aineinera’a nō te hiero (hi’o 25.2.8).

E fārerei te mau melo i tō rātou ’episekōpo ’e te peresideni titi nō te fāri’i i te hō’ē parau fa’ati’a nō te mau ’ōro’a nō te feiā ora mai te mea ē :

• Tē fāri’i rā i tō rātou iho ’ōro’a hiero.

• Tē tā’atihia rā i te hō’ē hoa fa’aipoipo.

Nō te mau ha’amāramaramara’a nō ni’a i te hōro’ara’a i te mau parau fa’ati’a nō te hiero i roto i teie mau hete, hi’o i te 26.1 ’e 26.3.1.

27.1.2

Te mau melo e fa’anaho ra nō te fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero ’aore rā, nō te tā’ati ia rātou ’aore rā, nō te fa’aipoipo, e tārena rātou i te ’ōro’a nā mua roa e te hiero ’o tā rātou i ’ōpua i reira rātou e haere ai. Te haerera’a mau, e rave rātou i te reira i muri a’e i tō rātou fāri’ira’a i te parau fa’ati’a nō te mau ’ōro’a nō te feiā ora. Hi’o temples.ChurchofJesusChrist.org nō te mau ha’amāramaramara’a nō te fārereira’a i te hiero tāta’itahi.

27.1.3

Te mau melo huma

E nehenehe te mau melo huma ti’a mā e fāri’i i te mau ’ōro’a ato’a o te hiero (hi’o 38.2.5). Tē fa’aitoitohia nei teie mau melo ’ia haere i te hiero ’e te mau fēti’i ’aore rā e te mau hoa hō’ē ā ti’ara’a ’āpeni tei fāri’i i tō rātou ’ōro’a hiero, ’o tē nehenehe e tauturu ia rātou. Tītauhia i te feiā e tauturu ’ia mau i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero. Mai te mea e’ita te mau melo e nehenehe e haere mai e te hō’ē melo o te ’utuāfare ’aore rā e te hō’ē hoa, e nehenehe rātou e pi’i ātea i te hiero nō te hi’o e aha te mau fa’anahora’a e nehenehe e rave. Hi’o temples.ChurchofJesusChrist.org nō te mau ha’amāramaramara’a nō te fārereira’a i te hiero tāta’itahi.

’Aita te mau ’ānimara tāvini ’e te mau ’ānimara rata e fa’ati’ahia i roto i te mau hiero. E nehenehe te mau peresideni titi e ’āparau i te Tuha’a fa’atere [e-mail] nō tā rātou mau uira’a.

27.1.4

Mai te mea e hina’aro te mau melo i te tauturu nō te ’īriti ’aore rā nō te ’auvaha i te parau, e ti’a ia rātou ’ia fārerei ’oi’oi i te hiero nō te hi’o ē, tē vai rā ānei te reira. Hi’o temples.ChurchofJesusChrist.org nō te mau ha’amāramaramara’a nō te fāfā i te hiero tāta’itahi.

27.1.5

Te ’ahu ’ia ’ō’omo ’ia haere ana’e i te hiero

Nō te haere i te hiero, e ti’a i te mau melo ’ia ’ō’omo i te faito ’ahu tā rātou e ’ō’omo nō te haere i te purera’a ’ōro’a. ’Eiaha rātou e ’ō’omo i te ’ahu mahana ’aore rā tei ’ore e tāpo’i i te ’ahu hiero. ’Eiaha ato’a rātou e ’ō’omo i te ’ahu fa’a’eta, mai te mau pereue smoking. E ha’api’i-maita’i-a’e-hia teie arata’ira’a e te mau metua, te mau taea’e ’e te mau tuahine aupuru, ’e te feiā fa’atere o te pāroita ’e o te titi ’a fa’aineine ai te mau melo i te ha’amori i roto i te hiero.

Hi’o 27.3.2.6 nō te mau ha’amāramaramara’a nō ni’a i te mau ’ahu e ’ō’omo ’ia haere i te hō’ē fa’aipoipora’a hiero ’aore rā i te tā’atira’a hiero.

Hi’o 38.5 nō te ha’amāramaramara’a nō ni’a i :

• Te ’ahu e ’ō’omo i roto i te ’ōro’a hiero ’e i te ’ōro’a tā’atira’a.

• Te noa’ara’a, te ’ahura’a, ’e te ’atu’atura’a i te ’ahu hiero ’e te mau ’ahu roto (garments).

27.1.6

’Ia arahia te mau tamari’i e te hō’ē ta’ata pa’ari mai te mea tei roto rātou i te ’āua o te hiero. E fa’ata’ahia te mau rave ’ohipa hiero nō te ara i te mau tamari’i i roto ana’e i te mau hete i muri nei :

• Mai te mea e tā’atihia rātou i te mau metua

• Mai te meanō te hi’o i te tā’atira’a o tō rātou mau taea’e e tuahine ora, tō rātou mau tao’ete, tō rātou mau taea’e ’e tuahine nō roto mai i te metua i fa’aipoipohia i tō rātou metua.

27.1.7

E mea pinepine te mau melo i te hina’aro e ui i te mau uira’a i muri a’e i tō rātou fāri’ira’a i te mau ’ōro’a o te hiero. E nehenehe te mau melo o te ’utuāfare tei fāri’i i tō rātou ’ōro’a hiero, te ’episekōpo, te tahi atu feiā fa’atere o te pāroita, ’e te mau taea’e ’e te mau tuahine aupuru e fārerei i teie mau melo nō te ’āparau i tō rātou ’itera’a rau nō te hiero.

E fa’aitoito ato’a te feiā fa’atere i te mau melo ’ia ’imi i te mau pāhonora’a i tā rātou mau uira’a nā roto i te fa’aurura’a a te Vārua Maita’i. I roto i te hiero, e nehenehe te Vārua e hōro’a mai i te mau pāhonora’a i te mau uira’a e rave rahi tā te mau melo e fāri’i nō ni’a i tō rātou ’itera’a rau nō te hiero.

Tē vai nei te mau rāve’a tauturu nō te pāhono i te mau uira’a temples.ChurchofJesusChrist.org.

27.2

Te ’ōro’a hiero

Te aura’a o te ’ōro’a hiero [dotation] « e hōro’a » ïa. ’Ua riro te ōro’a hiero ’ei hōro’a nō ’ō mai i te Atua ra, e na roto ho’i i te reira e ha’amaita’i ai ’oia i tāna mau tamari’i. E nehenehe te ’ōro’a hiero e fāri’ihia i roto i te mau hiero mo’a ana’e. Teie te tahi o te mau hōro’a tā te mau melo e fāri’i nā roto i te ’ōro’a hiero :

• ’Ite rahi a’e nō ni’a i te mau ’ōpuara’a ’e te mau ha’api’ira’a a te Fatu.

• Te mana nō te rave i te mau mea ato’a tā te Metua i te ao ra e hina’aro ‘ia rave tāna mau tamari’i.

• Te arata’ira’a hanahana ’ia tāvini ana’e rātou i te Fatu, tō rātou ’utuāfare, ’e ia vetahi ’ē.

• Te ti’aturira’a rahi a’e, te tāmāhanahanara’a ’e te hau.

Te mau ha’amaita’ira’a ato’a i fafauhia nō te ’ōro’a hiero, e pūai ïa i roto i teie orara’a ē a muri noa atu. Te tupura’a o teie mau ha’amaita’ira’a, tei te huru ïa o te ha’apa’o maita’i i te ’evanelia a Iesu Mesia.

E fāri’ihia te ’ōro’a hiero i roto e piti tuha’a. I roto i te tuha’a mātāmua, e fāri’i te hō’ē ta’ata i te hō’ē ’ōro’a mātāmua tei pi’ihia te hōroira’a. ’Ua parau-ato’a-hia te mau ’ōro’a ’ōmuara’a, te horoira’a ’e te fa’atāhinura’a (hi’o Exodo 29:4–9). Tei roto i te reira te mau ha’amaita’ira’a ta’a ’ē e tū’ati ai te faufa’a ’āi’a pūai ’e te hanahana o te ta’ata.

I te taime nō te mau ’ōro’a ’ōmuara’a e fa’ati’ahia ai te melo ’ia ’ō’omo i te garment. E fa’ahōho’ara’a te garment nō tōna iho aura’a e te Atua ’e te hia’ai ’ia ha’apa’o i te mau fafaura’a i ravehia i roto i te hiero. ’Ia ha’apa’o ana’e te mau melo i tā rātou mau fafaura’a ‘e ’ia ‘ō’omo rātou ma te ti’a i te garment i roto i tō rātou orara’a ta’atoa, e riro ato’a te reira ’ei pārurura’a. Nō te mau ha’amāramaramara’a nō ni’a i te ’ō’omora’a ’e te ’atu’atura’a i te garment, hi’o 38.5.5.

I roto i te piti o te tuha’a o te ’ōro’a hiero, te ha’api’ihia nei te fa’anahora’a nō te fa’aorara’a, mai te Hāmanira’a, te Hi’ara’a o Adamu ’e o Eva, te Tāra’ehara a Iesu Mesia, te Tāivara’a ’e te Fa’aho’i-fa’ahou-ra’a mai. E fāri’i ato’a te mau melo i te arata’ira’a nō te ’ite e mea nāhea ’ia ho’i fa’ahou i mua i te aro o te Fatu.

I roto i te ’ōro’a hiero, tē anihia nei i te mau melo ’ia rave i te mau fafaura’a mo’a :

• ’Ia ora i te ture nō te ha’apa’o ’e ’ia tūtava i te ha’apa’o i te mau fa’auera’a a te Metua i te ao ra.

• ’Ia ha’apa’o i te ture nō te tusia, ’oia ho’i, te fa’atusiara’a nō te pāturu i te ’ohipa a te Fatu ’e te tātarahapara’a ma te ’ā’au ’oto ’e te vārua ha’eha’a.

• ’Ia ha’apa’o i te ture o te ’evanelia a Iesu Mesia, ’oia ho’i te ture teitei a’e tāna i ha’api’i mai ’a ora ai ’oia i te fenua nei.

• Ha’apa’o i te ture nō te vi’ivi’i ’ore, ’oia ho’i, te ta’otora’a te hō’ē melo i te vahine ana’e o tāna i fa’aipoipo i mua i te ture a te ta’ata ’e a te Atua.

• Ha’apa’o i te ture nō te ha’amo’ara’a, ’oia ho’i, te ha’amo’ara’a i tō rātou taime, te mau tārēni ’e te mau mea ato’a tā te Fatu i ha’amaita’i ia rātou nō te patu i te ’Ēkālesia a Iesu Mesia i ni’a i te fenua nei.

I tōna pae, e hōro’a tō tātou Metua i te ao ra i tāna parau ē, te feia e ha’apa’o maita’i i tā rātou mau fafaura’a nō te hiero, e hōro’ahia ïa ia rātou « te mana nō ni’a mai ra » (Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 38:32, 38; hi’o ato’a Luka 24:49; Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 43:16).

27.2.1

Tē anihia nei i te mau melo pa’ari ato’a o te ’Ēkālesia ’ia fa’aineine i te fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero. ’Ia hope i te ravehia te mau ’ōro’a hou ’e i te tāpa’ohia hou te mau melo e nehenehe ai e fāri’i i te ’ōro’a hiero (hi’o 26.3.1). Hi’o 27.2.2 nō te ha’amāramaramara’a nō ni’a i te taime fa’aotira’a e fāri’i ai i te ’ōro’a hiero.

27.2.1.1

Te mau melo bāpetizo-’āpī-hia

E nehenehe te mau melo pa’ari ti’a mā i bāpetizo-’apī-hia e fāri’i i tō rātou ’ōro’a hiero hō’ē a’e matahiti i muri mai i te tai’o mahana o tō rātou ha’amaura’ahia (hi’o 26.5.2).

27.2.1.2

Te mau melo ’aita ā tō rātou hoa fa’aipoipo i fāri’i i te ’ōro’a hiero

Te hō’ē melo ti’a mā, ’aita ā tōna hoa fa’aipoipo i fāri’i i tōna iho ’ōro’a hiero, e nehenehe ’oia e fāri’i i tōna iho ’ōro’a hiero ’ia oti te mau tītaura’a i muri nei i te ha’apa’ohia :

• ’Ua hōro’a te hoa fa’aipoipo tei ’ore ā i fāri’i i tōna ’ōro’a hiero i tāna parau fa’ati’a.

• ’Ua pāpū i te melo, i te ’episekōpo, ’e i te peresideni titi ē, te hōpoi’a nō te ha’apa’o i te mau fafaura’a hiero e’ita te reira e riro ’ei ha’ape’ape’ara’a i roto i te fa’aipoipora’a.

E fa’a’ohipahia teie mau tītaura’a noa atu e melo te hoa fa’aipoipo nō te ’Ēkālesia ’aore rā ’aita.

27.2.1.3

Te mau melo e fifi tō rātou i te pae ferurira’a

Te mau melo e fifi tō rātou i te pae ferurira’a, e nehenehe rātou e fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero mai te mea :

• ’Ua fāri’i rātou i te mau ’ōro’a hou ato’a i tītauhia (hi’o 26.3.1).

• E mara’a ia rātou ’ia māramarama, ’ia rave, ’e ’ia ha’apa’o i te mau fafaura’a ’o te au mai.

E paraparau te ’episekōpo i taua melo ’e mai te mea e ti’a, i tōna nā metua. E ’ohipa ’oia i raro a’e i te arata’ira’a a te Vārua. E nehenehe ’oia e paraparau e te peresideni titi. E nehenehe te peresideni titi e fa’atae i mau uira’a i te piha tōro’a a te Peresidenira’a Mātāmua, mai te mea e tītauhia. Hi’o 38.2.4.

27.2.2

Nā te ta’ata iho te fa’aotira’a ’ia fāri’i i te ’ōro’a hiero ’e e ti’a ’ia ravehia nā roto i te pure. Te ’ōro’a hiero o te hō’ē ïa ha’amaita’ira’a nō te mana ’e te heheura’a i te feiā ato’a e fa’aineine nō te fāri’i i te reira. E nehenehe te mau melo e mā’iti ’ia fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero ’ia pāhono ana’e rātou i te mau tītaura’a ato’a i muri nei :

• E 18 a’e matahiti tō rātou.

• ’Ua oti ’aore rā ’aita rātou e haere fa’ahou ra i te ha’api’ira’a tuarua, ’aore rā te ’aifāito.

• ’Ua ma’iri te hō’ē matahiti mai tō rātou ha’amaura’ahia ’ei melo.

• Te tupu nei te hina’aro i roto ia rātou ’ia fāri’i ’e ’ia fa’atura i te mau fafaura’a mo’a o te hiero i te roara’a o tō rātou orara’a.

Te mau melo tei fāri’i i te hō’ē pi’ira’a misiōni ’aore rā tē fa’aineine ra ’ia tā’atihia i roto i te hiero, e rave rātou i tō rātou ’ōro’a hiero. E paraparau ato’a te ’episekōpo i te tahi atu mau melo pa’ari ’o tē hina’aro nei e fāri’i i te ’ōro’a hiero.

Hou ‘a hōro’a ai i te hō’ē parau fa’ati’a nō te hiero nō te hō’ē melo e rave i tōna ’ōro’a hiero, e ti’a i te ’episekōpo ’e te peresideni titi ’ia ’ite ē, ’ua ineine teie ta’ata ’ia hāro’aro’a ’e ’ia ha’apa’o i te mau fafaura’a mo’a o te hiero. Te fa’ati’ara’a, e mea nā roto ïa i te huru o te ta’ata tāta’itahi. ’Aita te feiā fa’atere e fa’a’ohipa i te mau fa’aturera’a i matarohia, mai tei tāpurahia i raro nei, ’ia fa’aoti ana’e te hō’ē ta’ata ē, ’ua ineine ’oia nō te fāri’i i te ’ōro’a hiero :

• Nāe’ara’a te tahi faito matahiti pa’ari

• Te fa’aru’era’a i te fare metua nō te fare ha’api’ira’a tuatoru, nō te ’ohipa, ’aore rā nō te tau fa’ehau

• Te hina’arora’a e hi’o i te tā’atira’a hiero o te hō’ē melo o tōna ’utuāfare ’aore rā o te hō’ē hoa

27.2.3

Te fa’anahora’a ’e te tārenara’a i te ’ōro’a hiero

27.2.3.1

’Ia mau i te hō’ē parau fa’ati’a nō te mau ’ōro’a o te feiā ora

’Ia mau te melo i te hō’ē parau fa’ati’a nō te mau ’ōro’a o te feiā ora nō te tomo i roto i te hiero ’e nō te fāri’i i te ’ōro’a hiero. Nō te tahi atu mau ha’amāramaramara’a, hi’o 26.5.1.

27.2.3.2

Fāfāra’a i te hiero

Te mau melo e fa’anaho ra nō te fāri’i i te ’ōro’a hiero, e fāfā atea rātou i te hiero nō te tārena i te ’ōro’a (hi’o 27.1.2). E hōro’a mai te hiero i te mau arata’ira’a, tae noa atu i te mau ha’amāramaramara’a nō ni’a i te mau ’ahu hiero, ’ia tārena-ana’e-hia te fārereira’a.

27.2.3.3

Te mau ’āpe’e nō te mau melo e fāri’i rā i te ’ōro’a hiero

E nehenehe te mau melo e fāri’i ra i tō rātou iho ’ōro’a hiero e ani i te hō’ē o tei rave a’e na i tōna ’ōro’a hiero, e au i tōna iho ’āpeni, ’ia ’āpe’e ’e ’ia tauturu ia rātou i roto i te fa’a’ite’itera’a ’ōro’a. ’Ia mau te ’āpe’e i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero. E nehenehe te hiero e hōro’a i te hō’ē ’āpe’e mai te mea e hina’arohia.

27.3

« ’Ua ha’amauhia te ’utuāfare e te Atua. E mea faufa’a te fa’aipoipora’a i rotopū i te tāne ’e i te vahine i roto i tāna fa’anahora’a mure ore » («Te utuāfare : E Poro’i i tō te Ao nei»). E tāhō’ē te tā’atira’a hiero i te tāne ’e te vahine fa’aipoipo nō teie tau ē nō te tau a muri atu mai te mea e ha’apa’o maita’i rāua i te mau fafaura’a tā rāua e rave i roto i te hiero. ’Ua parau-fafau-hia i te mau fa’aipoipo tei tā’atihia i roto i te hiero te hanahana ’e te ’oa’oa ē a muri noa atu (hi’o Te Ha’api’ira’a Tumu ’e te mau Fafaura’a 132:19–20). Nā roto i teie ’ōro’a, e riro ato’a tā rātou mau tamari’i ’ei tuha’a nō tō rātou ’utuāfare mure ’ore.

E fa’aitoito te feiā fa’atere o te ’Ēkālesia i te mau melo ’ia fa’aineine i te fa’aipoipohia ’e i te tā’atihia i roto i te hiero. I te mau vāhi ’aita te mau fa’aipoipora’a hiero e mana i mua i te ture, e nehenehe te feiā fa’atere i ha’amanahia o te ’Ēkālesia ’aore rā te tahi atu mau ta’ata e fa’atere i te mau fa’aipoipora’a tīvira nā mua a’e i te tā’atira’a hiero (hi’o 38.3). E nehenehe ato’a teie hōhoa e pe’ehia mai te peu e tupu te mana’o i roto i te mau metua ’aore rā i te mau melo o te ’utuāfare ē, tē pāto’ihia ra rātou nō te mea e’ita tā rātou e ti’a ’ia ’āmui atu i roto i te ’ōro’a hiero.

27.3.1

Tē anihia nei i te mau melo pa’ari ato’a o te ’Ēkālesia tei ’ore ā i fa’aipoipohia ’ia fa’aineine nō te tā’atira’a hiero. Te fa’aitoitohia nei te feiā tei fa’aipoipo-tīvira-hia ’ia tā’atihia nō teie tau ’e nō te tau a muri atu i roto i te hiero i te ineinera’aihoa rātou. E tītauhia i te mau melo ’ia fāri’i i tō rātou ’ōro’a hiero hou rātou ’a tā’atihia ai (hi’o 27.2).

Te mau tāne ’e tō rātou mau ’āpiti ’o tē tā’atihia ra i roto i te hiero, e ti’a ia rātou ’ia (1) fa’aipoipo-tīvira-hia hou a tā’atihia ai ’aore rā, (2) ’ia fa’aipoipohia ’e ’ia tā’atihia i roto i te reira iho ’ōro’a i roto i te hiero. Hi’o 27.3.2.

27.3.1.1

Te mau melo tei tā’atihia i te hō’ē hoa fa’aipoipo nā mua atu

Hi’o 38.4.1.

27.3.1.2

Te mau melo e fifi tō rātou i te pae ferurira’a

Te mau melo e fifi tō rātou i te pae ferurira’a, e nehenehe rātou e tā’atihia i tō rātou hoa fa’aipoipo, ’aore rā, i tā rātou momo’a, mai te mea :

• ’Ua fāri’i rātou i te mau ’ōro’a hou i tītauhia, ’oia ato’a te ’ōro’a hiero (hi’o 27.2.1.3).

• E mara’a ia rātou ’ia māramarama, ’ia rave, ’e ’ia ha’apa’o i te mau fafaura’a ’o te au mai.

E paraparau te ’episekōpo i te melo ’e i tōna hoa fa’aipoipo, ’aore rā i tāna momo’a. E ’ohipa ’oia i raro a’e i te arata’ira’a a te Vārua. E paraparau ’oia e te peresideni titi. E nehenehe te peresideni titi e fa’atae i mau uira’a i te piha tōro’a a te Peresidenira’a Mātāmua, mai te mea e tītauhia. Hi’o 38.2.4.

27.3.2

27.3.2.1

Fāri’ira’a i te hō’ē parau fa’ati’a nō te mau ’ōro’a nō te feiā ora

E ti’a i te hō’ē melo ’ia fāri’i i te hō’ē parau fa’ati’a nō te mau ’ōro’a o te feiā ora nō te tā’atiiāna i tōna hoa fa’aipoipo. Nō te mau ha’amāramaramara’a nō ni’a i teie mau parau fa’ati’a, hi’o 26.3.

27.3.2.2

Fāfāra’a i te hiero

Nō te mau melo e ’ōpua ra ’ia fa’aipoipohia ’aore rā ’ia tā’atihia i te hō’ē hoa fa’aipoipo, e fāfā atea rātou i te hiero nō te tārena i te ’ōro’a (hi’o 27.1.2). E hōro’a mai te hiero i te mau arata’ira’a ’ia tārena-ana’e-hia te fārereira’a.

27.3.2.3

Te noa’ara’a te parau fa’aipoipora’a

Hou ’a fa’aipoipohia ai, tītauhia i nā ta’ata fa’aipoipo te hō’ē parau fa’aipoipora’a mana ’a haere atu ai i te fa’aipoipora’a hiero. Mai te mea e ’ōpua nā ta’ata fa’aipoipo ’ia fa’aipoipohia ’e ’ia tā’ati-ato’a-hia i roto i taua iho ’ōro’a ra, tītauhia rāua ’ia fa’atae mai i te hō’ē parau fa’aipoipora’a mana i te hiero.

Nā ta’ata fa’aipoipo tē tā’atihia i muri a’e i te fa’aipoipora’a tīvira, ’aita e tītauhia ’ia ’āfa’i mai rāua i te parau fa’aipoipora’a mana i te hiero. E hōro’a rā rāua i te tai’o mahana ’e te vāhi nō tō rāua fa’aipoipora’a tīvira ’ei ha’apāpūra’a i roto i te mau buka.

27.3.2.4

Te ’āpe’e nō te vahine ’e te tāne fa’aipoipo

E nehenehe te hō’ē tuahine tei rave a’e na i tōna ’ōro’a hiero e ’āpe’e i te vahine fa’aipoipo nō te tauturu iāna i roto i te piha fa’a’ahura’a. E nehenehe ato’a te taea’e tei rave a’e na i tōna ’ōro’a hiero e nā reira ato’a nō te tāne fa’aipoipo. E mau te ’āpe’e i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero. E nehenehe te hiero e hōro’a i te hō’ē ’āpe’e mai te mea e hina’arohia.

27.3.2.5

Nā vai e rave i te fa’aipoipora’a hiero ’aore rā i te tā’atira’a

I tei matarohia, e ravehia te fa’aipoipora’a hiero ’aore rā te tā’atira’a e te hō’ē ta’ata tā’ati tei fa’ata’ahia i te hiero i reira nā ta’ata fa’aipoipo e fa’aipoipohia ai ’aore rā e tā’atihia ai. Mai te mea te vai ra te hō’ē melo o te ’utuāfare ’aore rā te hō’ē ta’ata mātauhia tei mau i te mana tā’atira’a ’e ’ua fa’ata’ahia ’oia i te hiero, i reira nā ta’ata fa’aipoipo e fa’aipoipohia ai ’aore rā e tā’atihia ai, e nehenehe rāua e ani iāna ’ia fa’a-fa’aipoipo ’aore rā ’ia tā’ati ia rāua.

E nehenehe ato’a te hō’ē ta’ata tā’ati e tītau i te parau fa’ati’a a te Peresidenira’a Mātāmua nō te tā’ati i tōna hua’ai (tamari’i, mo’otua, hina) i roto i te hō’ē hiero ’ē atu i tei fa’ata’ahia nāna. E fāri’i ’oia i te hō’ē rata fa’ati’a nō roto mai i te Peresidenira’a Mātāmua nō taua tā’atira’a ra. E fa’a’ite atu ’oia i te reira rata i te hiero.

’Aita te melo e fa’aitoitohia ’ia ani i te mau hui mana fa’atere rahi ’ia rave i tō rātou fa’aipoipora’a hiero ’aore rā i tō rātou tā’atira’a.

27.3.2.6

Te ’ahu e tano nō te fa’aipoipora’a hiero ’aore rā nō te tā’atira’a

Te ’ahu o te vahine fa’aipoipo. ’Ia ’ahuhia te vahine fa’aipoipo i te ’ahu ’uo’uo, e mea ha’eha’a te hōho’a ’e te ’ahu, ’e ’aita i rahi roa te fa’ahitihitira’a. E tāpo’i ato’a te reira i te ’ahu hiero. E nirahia te piriaro mai te peu e ’ahu rairai.

Nō te tū’ati e te mau ’ahu e ’ō’omohia i roto i te hiero, ’ei ’ahu rima roa tō te vahine fa’aipoipo ’aore rā ’ia roa e maha initi i ni’a noa a’e i te poro rima. ’Eiaha tō te mau ’ahu ’ei ave rōroa maori rā ’ia pinehia i ni’a ’aore rā e tātarahia te reira nō te ’ōro’a tā’atira’a.

E nehenehe te hiero e hōro’a i te hō’ē ‘ahu mai te mea e tītauhia ’aore rā e hina’arohia.

Te ’ahu o te tāne fa’aipoipo. E ’ō’omo te tāne fa’aipoipo i te ’ahu mātarohia o te hiero i te taime nō te ’ōro’a fa’aipoipora’a ’aore rā tā’atira’a (hi’o 38.5.1 ’e 38.5.2). E nehenehe ’ōna e ’ō’omo i tōna ’ahu fa’aipoipo i rāpae i te hiero nō te patara’a hōho’a i muri a’e i te ’ōro’a.

Te ’ahu o te mau manihini. Te feiā e haere i te hō’ē ’ōro’a fa’aipoipora’a ’aore rā, tā’atira’a, e ’’ahuhia rātou i te ’ahu e au nō te purera’a ’ōro’a mo’a. E’ita te mau manihini e ’ahuhia i te ’ahu ’uo’uo maori rā ’ia tomo i roto i te piha tā’atira’a nā roto atu i te piha tiretiera. E nehenehe te mau melo e haere ti’a mai i te hō’ē tā’atira’a mai roto mai i te hō’ē ’ōro’a hiero ma te ’ahuhia i te ’ahu ’ōro’a hiero.

E ti’a i nā ta’ata fa’aipoipo e fa’a’ite atu i teie ha’amāramaramara’a i te mau manihini nā mua roa i te fa’aipoipora’a ’aore rā i te tā’atira’a.

Te mau tiare. ’Eiaha ’ei tiare fa’anehenehe i ni’a i nā ta’ata fa’aipoipo ’e i tā rāua mau manihini i roto i te ’ōro’a fa’aipoipora’a ’aore rā tā’atira’a. E nehenehe te mau tiare e poehia i rāpae i te hiero nō te patara’a hōho’a i muri a’e i te ’ōro’a. E fa’a’ite nā ta’ata fa’aipoipo i teie ha’amāramaramara’a i te mau manihini nā mua roa i te fa’aipoipora’a ’aore rā i te tā’atira’a.

27.3.2.7

Te tu’ura’a i te tāpe’a rima i muri a’e i te fa’aipoipora’a hiero ’aore rā i te tā’atira’a.

E ’ere te tu’ura’a tāpe’a i te tuha’a nō te ’ōro’a tā’atira’a o te hiero. Terā rā, e nehenehe te mau ta’ata fa’aipoipo e tu’u i te tāpe’a rima i muri a’e i te ’ōro’a i roto i te piha tā’atira’a. ’Eiaha te mau ta’ata fa’aipoipo e tu’u i te tāpe’a rima i te tahi atu taime ’aore rā, i te hō’ē vāhi i roto i te hiero ’aore rā, i roto i te mau ’āua o te hiero. E nehenehe te reira e fa’ahape atu i te ’ōro’a.

Te mau fa’aipoipo tei fa’aipoipohia ’e tei tā’atihia i roto i taua ā ’ōro’a ra, e nehenehe rātou e tu’u i te tāpe’a rima i te tahi taime e au i te mau melo o te ’utuāfare tei ’ore i ’āmui mai i te fa’aipoipora’a hiero. ’Ia riro te tu’ura’a tāpe’a rima ’ei taime e tuea te turara’a i te fa’aipoipora’a hiero. ’Eiaha te taime tu’ura’a tāpe’a rima ’ia riro ’ei tāpitira’a i te hō’ē noa a’e tuha’a o te ’ōro’a fa’aipoipora’a hiero ’aore rā tā’atira’a. E’ita nā ta’ata fa’aipoipo e fa’ahiti i te tahi mau fafaura’a parau i muri a’e i tō rāua fa’aipoipora’a ’aore rā tā’atira’a i roto i te hiero.

Te mau ta’ata fa’aipoipo tei fa’aipoipo-tīvira-hia nā mua a’e i tō rātou tā’atira’a hiero, e nehenehe rātou e tu’u i te tāpe’a rima i te taime nō te ’ōro’a tīvira, nō tō rātou ’ōro’a tā’atira’a hiero, ’aore rā i roto i nā ’ōro’a e piti.

27.3.3

Te fa’aipoipora’a i roto i te hiero nō teie noa tau

Te fā o te hiero, o te fa’aterera’a ïa i te mau ’ōro’a nō te tau mure ’ore. Nō reira, ’aita fa’ahou te mau fa’aipoipora’a nō teie tau e rave-fa’ahou-hia i roto i te mau hiero.

Nō te mau fa’aturera’a nō te tā’atira’a i te mau ta’ata ’o tei fa’aipoipohia i roto i te hiero nō teie tau ana’e, hi’o 38.4.1.6.

27.3.4

E tītau manihini te mau ta’ata fa’aipoipo i te mau melo o te ’utuāfare ’e i te mau hoa piri ana’e ’ia haere mai i te fa’aipoipora’a hiero ’aore rā i te tā’atira’a. Nō te mau melo matahiti ti’amā ’ia oti tō rātou iho ’ōro’a hiero i te ravehia ’e ’ia mau rātou i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero.

E nehenehe te peresideni titi e fa’ati’a i te hō’ē ta’ata tei ’ore i bāpetizohia ’aore rā tei ’ore i fāri’i i tōna iho ’ōro’a hiero, nō tōna fifi i te pae o te ferurira’a ’ia ’āmui atu nō te ora i te fa’aipoipora’a hiero ’aore rā i te tā’atira’a o tōna mau taea’e ’e tōna mau tuahine ora. E mea ti’a i taua ta’ata ra ’ia :

• Nā’ahia tōna18 matahiti.

• ’Ia fa’aea tura noa i te taime nō te ’ōro’a.

E pāpa’i te peresideni titi i te hō’ē rata e parau ra ē, ’ua fa’ati’ahia taua ta’ata ra ’ia ora i te tā’atira’a. E hōro’ahia atu teie rata i te hiero.

E ti’a i te mau melo ’ia fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero ’e ’ia mau i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero nō te ora i te tā’atira’a o tō rātou nā metua.

27.3.5

Hi’o 35.5.15 nō te ha’amāramaramara’a nō ni’a i te fa’atupura’a i te fāri’ira’a o te fa’aipoipora’a i roto i te mau ti’ahapa o te ’Ēkālesia.

27.4

Te tā’atira’a i te mau tamari’i ora i nā metua ora

Te mau tamari’i tei fānauhia i muri mai i te tā’atira’ahia tō rātou metua vahine i tāna tāne fa’aipoipo i roto i te hiero, ’ua fānauhia ïa rātou i roto i te fafaura’a o te reira tā’atira’a. ’Aita e tītauhia nō rātou te tā’atira’a i nā metua.

E nehenehe te mau tamari’i tei ’ore i fānauhia i roto i te fafaura’a e riro mai ’ei tuha’a nō te hō’ē ’utuāfare mure ’ore nā roto i tō rātou tā’atira’ahia i nā metua fānau ’aore rā i nā metua fa’a’amu. E mau teie mau tamari’i i te mau ha’amaita’ira’a ’aifaito i tō te mau tamari’i tei fānauhia i roto i te fafaura’a.

Hi’o 38.4.2 nō te mau fa’aturera’a nō ni’a i te tā’atira’a i te mau tamari’i i nā metua.

27.4.1

Te hōro’ara’a i te parau fa’ati’a nō te tā’atira’a i te mau tamari’i ora i nā metua

E tītauhia i te mau melo mai te 8 matahiti ’e hau atu, te hō’ē parau fa’ati’a ’ia tā’atihia rātou i tō rātou nā metua. Tītau-ato’a-hia te hō’ē parau fa’ati’a nō rātou nō te ora i te tā’atira’a o tō rātou mau taea’e ’e tuahine, mau taea’e ’e tuahine ho’ovai ’aore rā ’āfa taea’e ’e tuahine nō roto mai i tō rātou nā metua (hi’o 27.4.4). E ti’a i te mau tamari’i mai te 8 matahiti ē hau atu ’ia bāpetizohia ’e ’ia ha’amauhia ’ia nehenehe rātou ’ia fāri’i i te hō’ē parau fa’ati’a nō te hiero. Te mau tamari’i tamaroa 11 a’e matahiti ’e e ti’ahia 12 matahiti i roto i taua matahiti ra nō te ’ōro’a, tītau-ato’a-hia ’ia mau rātou i te autahu’ara’a.

Te mau melo e 21 matahiti ē hau atu, ’ia oti tō rātou iho ’ōro’a hiero i te ravehia ’e ’ia mau rātou i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero nō te tā’ati ia rātou i tō rātou nā metua.

E nehenehe te peresideni titi e fa’ati’a i te mau ta’ata tei ’ore ā i bāpetizohia ’aore rā tei ’ore ā i rave i tō rātou ’ōro’a hiero, nō tō rātou fifi i te pae ferurira’a, ’ia tā’atihia i tō rātou nā metua. E pāpa’i te peresideni titi i te hō’ē rata e fa’a’ite ra ē, ’ua fa’ati’ahia teie ta’ata ’ia tā’atihia. E hōro’ahia atu teie rata i te hiero.

Hi’o 26.4.4 nō te ha’amāramaramara’a nō ni’a i te hōro’ara’a i te parau fa’ati’a i te mau tamari’i.

27.4.2

Nō nā ta’ata fa’aipoipo e hina’aro ra ’ia tā’atihia tā rāua mau tamari’i ia rāua, ’aore rā te mau tamari’i e hina’aro ra e tā’atihia atu i tō rātou nā metua i pohe, e fāfā rātou i te hiero nā mua roa nō te tārena i te ’ōro’a (hi’o 27.1.2).

27.4.3

Hi’o 27.1.6

27.4.4

Nō te ora i te tā’atira’a o tōna mau taea’e ’e tuahine ora, ’aore rā o te mau tamari’i a te hoa fa’aipoipo ’āpī a tōna metua, ’aore rā o te taea’e ’e te tuahine nō roto mai i te metua tāne ’aore rā i te metua vahine, e mea tītauhia i te mau tamari’i i raro a’e i te 21 matahiti ’ia fānauhia i roto i te fafaura’a ’aore rā ’ia tā’atihia i tō rātou nā metua. Hau atu, e ti’a i te mau tamari’i mai te 8 matahiti ē hau atu ’ia bāpetizohia ’e ’ia ha’amauhia ’e ti’a ato’a ’ia mau rātou i te hō’ē parau fa’ati’a nō te hiero (hi’o 26.4.4). Te mau tamaroa 11 a’e matahiti ’e ’o te ti’ahia 12 matahiti i roto i taua matahiti ra nō te ’ōro’a, tītau-ato’a-hia ’ia mau rātou i te autahu’ara’a.

Te mau melo e 21 matahiti ē hau atu, e ti’a roa ’ia oti tō rātou iho ’ōro’a hiero i te ravehia ’e ’ia mau rātou i te hō’ē parau fa’ati’a mana nō te hiero nō te ora i teie huru ’ōro’a tā’atira’a.

’Aita i tītauhia i te mau melo fa’aipoipohia i raro mai i te 21 matahiti ’ia fāri’i i tō rātou iho ’ōro’a hiero nō te ora i teie huru tā’atira’a. Terā rā, tītauhia ia rātou ’ia mau i te hō’ē parau fa’ati’a nō te hiero (hi’o 26.4.4).